TÜRKİSTAN TÜRK-İSLAM DÜŞÜNCESİNDE FÂRÂBÎ, MÂTÜRÎDÎ VE AHMED YESEVÎ’NİN EĞİTİM ANLAYIŞI

Öz

Günümüz eğitim sistemlerinde sınav odaklı beklentiler ile bilişsel gelişimi ahlaki, toplumsal ve manevi oluşumla bütünleştirme amacı arasında bir gerilim bulunmaktadır. Bu araştırma, Fârâbî ve Mâtürîdî’nin eserleri ile Ahmed Yesevî’ye nispet edilen Dîvân-ı Hikmet geleneğinde yer alan eğitim açısından anlamlı görüşleri kendi tarihsel ve fikrî bağlamları içinde incelemektedir. Çalışmanın amacı, bu düşünce dünyalarında öne çıkan kavramları, ortak ilgileri ve farklılıkları belirlemek ve bunların günümüz eğitim tartışmaları bakımından tarihsel önemini değerlendirmektir. Araştırmada nitel doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Birincil kaynakları Fârâbî’nin el-Medînetü’l-Fâzıla ve Tahsîlü’s-Saʿâde, Mâtürîdî’nin Kitâbü’t-Tevhîd ve Teʾvîlâtü’l-Kurʾân adlı eserleri ile Dîvân-ı Hikmet oluşturmaktadır. Bulgular, insanın oluşumuna ilişkin üç farklı yaklaşım ortaya koymaktadır. Fârâbî eğitimi mutluluk, erdem, amelî yetkinlik ve toplumsal iş birliğiyle ilişkilendirir. Mâtürîdî’nin kelami ve tefsirî açıklamalarında akıl, vahiy, özgür tercih, bilgi, eylem ve adalet öne çıkar. Yesevî geleneğinde ise nefis terbiyesi, kulluk, niyet, eylem, şiirsel öğüt ve manevi rehberlik belirgindir. Bu yaklaşımlar doğrudan uygulanabilir eğitim modelleri sunmasa da eğitimin amacı, ahlaki oluşum ve bilgi–davranış ilişkisi üzerine tarihsel bir düşünme zemini sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eğitim Felsefesi
• Fârâbî
• Mâtürîdî
• Ahmed Yesevî
• Türkistan Türk-İslam Düşünce Geleneği

FĀRĀBĪ, MĀTURĪDĪ AND AḤMAD YASAWĪ’S UNDERSTANDING OF EDUCATION IN THE TURKESTAN TURKISH-ISLAMIC TRADITION

Öz

Contemporary education systems often face a tension between exam-oriented expectations and the aim of integrating cognitive development with moral, social, and spiritual formation. This study examines the educationally relevant ideas found in the works of Fārābī and Māturīdī and in the Dīwān-i Ḥikmat tradition associated with Aḥmad Yasawī within their historical and intellectual contexts. It aims to identify their principal concepts, shared concerns, and differences and to assess their historical relevance to contemporary educational debates. The study employs qualitative document analysis. Its primary sources are Fārābī’s al-Madīnat al-Fāḍila and Taḥṣīl al-Saʿāda, Māturīdī’s Kitāb al-Tawḥīd and Taʾwīlāt al-Qurʾān, and the Dīwān-i Ḥikmat. The findings reveal three distinct approaches to human formation. Fārābī relates education to happiness, virtue, practical competence, and civic cooperation. Māturīdī’s theological and exegetical discussions connect human formation with reason, revelation, free choice, knowledge, action, and justice. The Yasawī tradition emphasises the disciplining of the nafs, servitude, intention, action, poetic counsel, and spiritual guidance. These perspectives do not offer directly transferable educational models, but they provide historically grounded resources for discussing educational purpose, moral formation, and the relationship between knowledge and conduct.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Education
• Fārābī
• Mā¬turīdī
• Aḥmad Yasawī
• Turkestan Turkish-Islamic Intellectual Tradition

Kaynakça

1. Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 10. Basım, 2020.
2. Ateş, Nimet. “İmam Mâtürîdî’nin Ahlâk Düşüncesinde Ahlakın Kaynağı Olarak İnsan Tabiatı”. Din ve Felsefe Araştırmaları 4/7 (Haziran 2021), 5–32.
3. Aydın, Hasan. “Dinî-Felsefî Temelleri Işığında Fârâbî’nin Eğitim Ütopyası”. Kelam Araştırmaları 8/1 (2010), 123–150.
4. Aydınlı, Osman. “İmâm Mâtürîdî’nin Yetiştiği İlmî Ortam ve Semerkant’ta İlim Merkezleri”. Diyanet İlmî Dergi 55/3 (2019), 565–599.
5. Berkey, Jonathan Porter. The Transmission of Knowledge in Medieval Cairo: A Social History of Islamic Education. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1992. https://doi.org/10.1515/9781400862580
6. Biesta, Gert J. J. “Good Education in an Age of Measurement: On the Need to Reconnect with the Question of Purpose in Education”. Educational Assessment, Evaluation and Accountability 21/1 (Şubat 2009), 33–46. https://doi.org/10.1007/s11092-008-9064-9
7. Bowen, Glenn A. “Document Analysis as a Qualitative Research Method”. Qualitative Research Journal 9/2 (2009), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027.
8. Fârâbî, Ebû Nasr. el-Medînetü’l-Fâzıla. çev. Nafiz Danışman. 4. baskı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2001.

9. Fârâbî, Ebû Nasr. Mutluluğun Kazanılması. Arapça aslından çev. Ahmet Arslan. 3. basım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018.
10. Halstead, J. Mark. “An Islamic Concept of Education”. Comparative Education 40/4 (Kasım 2004), 517–529. https://doi.org/10.1080/0305006042000284510
11. International Commission on the Futures of Education. Reimagining Our Futures Together: A New Social Contract for Education. Paris: UNESCO, 2021. https://doi.org/10.54675/ASRB4722
12. Konfüçyüs. Konuşmalar. Çinceden çev. Giray Fidan. haz. Yang Bojun. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1. Basım, 2021.
13. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân Tercümesi. ed. Yusuf Şevki Yavuz. çev. Bekir Topaloğlu vd. 17 cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015–2019.
14. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd: Açıklamalı Tercüme. çev. Bekir Topaloğlu. 6. basım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
15. Millî Eğitim Bakanlığı. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 2025.
16. Nowell, Lorelli S. - Norris, Jill M. - White, Deborah E. - Moules, Nancy J. “Thematic Analysis: Striving to Meet the Trustworthiness Criteria”. International Journal of Qualitative Methods 16 (2017), 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847
17. OECD. Education at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris: OECD Publishing, 2023. https://doi.org/10.1787/e13bef63-en.
18. Önal, Recep. “Mâtürîdî’nin Hayatı, Eserleri ve Kelam İlmi’ndeki Yeri”. Akademik İncelemeler Dergisi 8/3 (2013), 325–360.
19. Peterson, Andrew. “Character Education, the Individual and the Political”. Journal of Moral Education 49/2 (2020), 143–157. https://doi.org/10.1080/03057240.2019.1653270
20. Platon. Devlet. çev. Sabahattin Eyüboğlu - M. Ali Cimcoz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 35. Basım, 2018.
21. Rosenthal, Franz. Knowledge Triumphant: The Concept of Knowledge in Medieval Islam. Giriş Dimitri Gutas. Gözden Geçirilmiş 2. Basım. Leiden-Boston: Brill, 2006. https://doi.org/10.1163/ej.9789004153868.i-355.
22. TEDMEM. 2022 Eğitim Değerlendirme Raporu. TEDMEM Değerlendirme Dizisi 9. Ankara: Türk Eğitim Derneği, 2023. https://tedmem.org/storage/publications/July2023/LAImPTRTIAZgnWYFXcPh.pdf
23. Toprak, Salih. “Farabi’nin Eğitim Anlayışı”. Genç Mütefekkirler Dergisi 1/2 (Aralık 2020), 136–149.
24. Tosun, Cemal. “Hoca Ahmed Yesevî, Hayatı, Eserleri ve Toplumu Eğitme Metodu”. Dinî Araştırmalar 2/6 (Ocak-Nisan 2000), 119–132.
25. Tosun, Necdet. “Hoca Ahmed Yesevî”. Dîvân-ı Hikmet. ed. Mustafa Tatcı. 11–39. Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2017.
26. Tunçpınar, Ahmet Sait. “İmâm Mâtürîdî’nin Eğitimle Alâkalı Bazı Ayetlere Getirdiği Yorumlar”. Uluğ Bir Çınar İmâm Mâtürîdî Uluslararası Sempozyum Tebliğler Kitabı. haz. Ahmet Kartal. 229–250. İstanbul: Doğu Araştırmaları Merkezi, 2014.
27. Yasawī, Aḥmad. Dīwān-i Ḥikmat. ed. Mustafa Tatcı. Turkish rendering by Hayati Bice. Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2017.
28. Yeşilçayır, Celal. “Farabi’nin Eğitim Felsefesi Bağlamında Din ve Felsefeyi Konumlandırışı”. Kilikya Felsefe Dergisi 1 (Nisan 2021), 52–64.