BİR HAFIZA MEKÂNI OLARAK HİLÂLÎ UZBEK KÜLTÜR EVİ: HALVETİLİĞİN SÖKE’DEKİ İZLERİ VE KAMUSAL YANSIMALARI
Öz
Halveti tarikatının Girit’te teşekkül eden köklü varlığı, Ahmediyye kolunun önde gelen şeyhlerinden Şeyh Ahmed Hilâlî Baba’nın tasavvufî etkisiyle biçimlenmiş; bu manevi miras, XX. yüzyıl başlarında yaşanan nüfus mübadelesiyle birlikte torunu Şeyh Hilâlî Uzbek aracılığıyla Batı Anadolu’ya taşınmıştır. Bu tarihsel sürekliliğin izlerini yansıtan önemli mekânlardan biri, Aydın ili, Söke ilçesi, Kemalpaşa Mahallesi’nde yer alan ve halk arasında “Uzbek Konağı” olarak bilinen yapıdır. XIX. yüzyıl sonunda Rum kökenli Kalenço ailesi tarafından inşa edilen bu konak, tarihî önemini yalnızca mimarî özelliklerinden değil aynı zamanda taşıdığı tasavvufî ve kültürel mirastan almaktadır. Söz konusu manevi mirasın temelinde, Girit’te Halvetiliğin yayılmasında önemli rol oynamış, H.1221 / M.1806 yılında vefat eden Şeyh Ahmed Hilâlî Baba yer almaktadır. 1923 nüfus mübadelesi sonrasında konak bu büyük Halveti şeyhinin torunu ve tarikatın Anadolu’daki son temsilcilerinden biri olan Şeyh Hilâlî Uzbek ve ailesine tahsis edilmiştir. Mübadele sırasında Hilâlî Uzbek, dedesine ait kemikleri kutsal bir emanet olarak Girit’ten, Söke’ye getirmiş; aile 1924 yılında konağa yerleşmiştir. Yapı, kısa bir süre dergâh olarak da kullanılmış; böylece konut işlevinin ötesine geçerek kolektif hafızayı temsil eden manevi bir mekâna dönüşmüştür. 1925’te tekke ve zaviyelerin kapatılmasıyla dergâh faaliyetleri sona ermiş olsa da konak uzun yıllar boyunca aile ikametgâhı olarak varlığını sürdürmüştür. 2004 yılında başlayan restorasyon çalışmaları sırasında konağın bodrum katında Şeyh Ahmed Hilâlî Baba’ya ait olduğu tespit edilen kemiklerin bulunması, yapının manevi değerini daha da artırmıştır. Kemikler konağın bahçesine defnedilmiş; bu durum, mekânın kutsal bir hafıza alanına dönüşmesini sağlamıştır. Bu gelişmelerin ardından daha önce belediye konservatuvarı olarak planlanan konağın işlevi değiştirilmiş ve yapı “Ahmet Hilâlî Uzbek Kültür ve Sanat Evi” olarak yeniden düzenlenmiştir. Bahsi geçen mekân, Halveti tarikatının tarihî izlerini ve Giritli mübadil topluluğun sosyo-kültürel katkılarını yaşatma işlevi üstlenmiştir. Bu çalışma, 2004 yılında başlayan koruma-restorasyon süreciyle birlikte konağın geçirdiği işlevsel dönüşümün; yerel kültürel mirasın yeniden anlamlandırılması ve tasavvufî mirasın kamusal alandaki temsili açısından ne tür sonuçlar doğurduğunu incelemektedir. Dönüşüm süreci, kolektif bellek kuramları (Pierre Nora, Jan Assmann, Maurice Halbwachs) çerçevesinde değerlendirilerek, Uzbek Konağı’nın nasıl bir mikro-destinasyon ve kültürel temsil alanı hâline geldiği tartışılmaktadır. Bu bağlamda çalışma; halk bilim yaklaşımıyla bir yapının fiziksel varlığından hareketle göç, tasavvuf, kültürel aidiyet ve hafıza arasında kurulan çok katmanlı ilişkiyi çözümlemeyi; Giritli Müslüman mübadillerin Anadolu’daki sosyo-kültürel katkılarını görünür kılmayı ve Halvetiliğin Anadolu’daki izlerini mekân temelli bir okuma üzerinden yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
THE HİLÂLÎ UZBEK CULTURAL HOUSE AS A SİTE OF MEMORY: TRACES OF THE HALVETİ ORDER İN SÖKE AND THEİR PUBLİC REFLECTİONS
Öz
The deeply rooted presence of the Halveti order in Crete took shape under the spiritual influence of Sheikh Ahmed Hilâlî Baba, one of the prominent figures of the Ahmediyya branch. This spiritual legacy was carried to Western Anatolia in the early 20th century through his grandson, Sheikh Hilâlî Uzbek, during the population exchange between Greece and Turkey. One of the key sites that bears the traces of this historical continuity is the building known as the “Uzbek Mansion” (Uzbek Konağı), located in the Kemalpaşa neighborhood of Söke, a district of Aydın province. Constructed at the end of the 19th century by the Greek-origin Kalenço family, the mansion derives its historical significance not only from its architectural heritage but also from the spiritual and cultural legacy it embodies. At the heart of this legacy lies Sheikh Ahmed Hilâlî Baba, a leading figure in the dissemination of the Halveti order in Crete and a member of the Ahmediyya branch, who passed away in 1806 (1221 AH). Following the 1923 population exchange, the mansion was allocated to his grandson, Sheikh Hilâlî Uzbek—one of the last representatives of the order in Anatolia—and his family. During the exchange, Hilâlî Uzbek brought his grandfather’s remains from Crete to Söke as a sacred relic, and the family settled in the mansion in 1924. The building briefly functioned as a dergah (Sufi lodge), thus transforming from a private residence into a spiritual site that embodies collective memory.Although the activities of the dergah ceased with the closure of religious lodges and convents in 1925, the mansion continued to serve as a family residence for many years. During the restoration efforts that began in 2004, bones believed to belong to Sheikh Ahmed Hilâlî Baba were discovered in the mansion’s basement, enhancing the spiritual significance of the site. These remains were reinterred in the mansion’s garden, further sanctifying the structure as a site of cultural and sacred memory. In light of these developments, the mansion’s originally planned function as a municipal conservatory was altered, and it was repurposed as the “Ahmet Hilâlî Uzbek House of Culture and Art.” This site serves to preserve both the historical legacy of the Halveti order and the socio-cultural contributions of the Cretan Muslim exchange community. This study examines the functional transformation of the mansion that began with its conservation and restoration in 2004, assessing how this process contributed to the reinterpretation of local cultural heritage and the public representation of Sufi memory. Drawing on theories of collective memory (Pierre Nora, Jan Assmann, Maurice Halbwachs), the study analyzes how the Uzbek Mansion has become a micro-destination and a space of cultural representation. In this context, the research aims to explore the multilayered relationship between migration, Sufism, cultural identity, and memory through the physical presence of a single structure; to make visible the socio-cultural contributions of Cretan Muslim exchangees; and to reexamine the traces of the Halveti order in Anatolia through a spatial perspective.
Anahtar Kelimeler
