CUMHURİYETİN ZİHİNSEL VE KÜLTÜREL TAŞLARI: SATRANÇ (1923-1991)

Öz

Satranç, kökeni oldukça eski tarihlere dayanan bir çeşit zekâ ve strateji oyunudur. Oyunun zihinsel gelişim ve askerî eğitime sunduğu olumlu katkılar Türk dünyasında köklü ve seçkin bir yer elde etmesine vesile olmuştur. Nitekim iki dimağın mücadelesi şeklinde tanımlanan satranç oyunu Türk hakanları tarafından belirli taşlar aracılığıyla savaş taktiklerinin uygulandığı bir simülasyon alanı olarak görülmüştür. Satrancın icadı ve yayılış güzergâhı hakkında farklı iddialar mevcuttur. Bu bağlamda bazı Türk tezleri ortaya atılmışsa da dünyadaki hâkim görüş oyunun Hindistan menşeili olduğu yönündedir. Bununla birlikte Türklerin satranç oyununun gelişimine sunduğu mühim katkılar literatürdeki yerini almıştır. Satranç, Türk dünyasında bir çeşit savaş ve taktik oyunu olarak kabul edildiğinden askerî eğitim yönüyle önem kazanmıştır. Aynı zamanda Türk kültür, sanat, tarih ve edebiyat alanlarını da etkilemiştir. Satrancın izleri saray hayatına da yansımıştır. Osmanlı Devleti’nde satranç, halk arasında bir çeşit eğlence aracı iken, sarayda ise daha çok eğitim maksadıyla ön plana çıkmıştır. Cumhuriyet döneminde tamamen büyüme ve gelişme sürecine giren satranç kurumsal bir kimlik kazanmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında eğitim hayatına dahil edilen satranç oyunu, profesyonel kulüplerin kurulması ile ivme kazanmıştır. Bu çalışmada tarihî seyir içerisinde Türklerin satranç oyununa ilgisi, satrancın Türk kültür, medeniyet, eğitim, sanat, edebiyat ve toplum hayatındaki yeri vurgulanmaya çalışılmıştır. Cumhuriyet dönemindeki ilerleme süreci ulusal ve uluslararası gelişmeler çerçevesinde şekillendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• satranç oyunu
• satranç tarihi
• kültürel aktarım ve satranç
• Cumhuriyet döneminde satrancın gelişimi

INTELLECTUAL AND CULTURAL STONES OF THE REPUBLIC: CHESS (1923-1991)

Öz

Chess is a strategic and intellectual game that originated in ancient times. Its positive contributions to mental development and military training have secured it a prominent and distinguished role throughout Turkish history. As a matter of fact, chess, often described as a battle of minds, was seen by Turkish Khans as a simulation in which war tactics were practiced using symbolic pieces. Although there are different claims regarding the invention and dissemination of chess, the dominant view in the literature suggests that the game originated in India. However, Turkish contributions to the development of chess are also documented in the literature. Chess, which has significant popularity worldwide, has also been seen as a form of warfare and tactical training in Turkish society and has had an important place, especially in military training. It also influenced Turkish culture, art, history and literature. Chess left its mark on palace culture as well. In the Ottoman Empire, chess was used in the palace for educational purposes and as a diplomatic gift, while it served as a form of entertainment among the public. During the Republican period, chess grew, developed and gained an institutional identity. The game of chess, which was included in educational programs in the early years of the Republic, became widespread with the establishment of professional clubs. This study examines the interest of the Turks in the game of chess in the historical relationship between Turkish society and chess, as well as its role in Turkish culture, civilization, education, art, literature and social life. This study analyses the progress of chess in the republican period within the framework of national and international developments.

Anahtar Kelimeler

• chess
• history of chess
• cultural transmission and chess
• the development of chess in the republican period

Kaynakça

1. Akbulut, Uğur. “Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemlerinde Kahvehanelerden Kaynaklanan Sosyal Sorunlara Dair Bazı Tespitler”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), no.54, 2015.
2. Akyazıcı Özkoçak, Selma. “Kamusal Alanın Üretim Sürecinde Erken Modern İstanbul Kahvehaneleri”, Osmanlı Kahvehaneleri Mekân, Sosyalleşme, İktidar, Ed. Ahmet Yaşar, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
3. Altaş, Hüseyin. “4748-4471 Sayılı Yasalarla Dernekler Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler ve Mevzuata Etkisi”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, no. 6, 2002.
4. Altınay, Ramazan. “Satranç”, İslâm Ansiklopedisi, 36. Cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
5. Askerlik ve Kışlalarda Satranç, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 2005.
6. Aydın, Hamza Alperen. Bir Antik Disiplinin Yolu: Satranç ve Felsefenin Ortak Yürüyüşü, Yüksek Lisans Tezi, Bingöl Üniversitesi, 2024.
7. Baran, Tülay Alim. “Atatürk’ün Eğitim Düşüncesi”, Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikaları Sempozyumu, Haz. Murat Alper Parlak, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2010.
8. Bursalıoğlu, Ziya. “Atatürk Döneminde Eğitim Felsefesi ve Yenileşmesi”, Atatürk Devrimleri ve Eğitim Sempozyumu, Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları, 1981.

9. Çaksu, Ali. “18. Yüzyıl Sonu İstanbul Yeniçeri Kahvehaneleri”, Osmanlı Kahvehaneleri Mekân, Sosyalleşme, İktidar, Ed. Ahmet Yaşar, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
10. Dalkıran, H. Sertaç. Satrançta Strateji ve Açılış Teorisi Ansiklopedisi, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1991.
11. Dalkıran, H. Sertaç. Uluslararası Kuşadası 1. Altın Piyon Açık Satranç Turnuvası, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1991.
12. Dalkıran, H. Sertaç. Satranç Eğitim Metodu, İstanbul: İnkılap Kitabevi,1995.
13. Demir, Şeyhmus – Sesli, Mutlu – Veysel Yılmaz. “Türk Modernleşmesi: Eleştirel Bir Bakış”, Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 2/2008.
14. Deniş, Halil Emre. “Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Kahvehaneler: Sosyal ve Siyasal Yaşamın İncelenmesi”, Akademik Bakış Dergisi, 27/2011.
15. Dere, Umut. “Operatör Emin Bey (Erkul) (1881-1964)”, Atatürk Ansiklopedisi, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2020.
16. Eales, Richard. Chess The History of a Game, İngiltere: London, 1985.
17. Emeksiz, Abdülkadir. “İstanbul Kahvehaneleri”, Karaların ve Denizlerin Sultanı İstanbul 2, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları 2009.
18. Ercan, Ayşe Beyza. “Satranç: Doğu Medeniyetinin Batı’ya Bir Hediyesi”, Hümanitas Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, no. 9, 2021.
19. Georgeon. François. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Döneminde İstanbul Kahvehaneleri”, Doğu’da Kahve ve Kahvehaneler, (Çev. Meltem Atik, Esra Özdoğan), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2022.
20. Gregoire, Helene Desmet – François Georgeon. Doğu’da Kahve ve Kahvehaneler, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
21. Harbin Simülasyonu Satranç ve Ötesi, Ankara: Kara Kuvvetleri Eğitim ve Doktrin Komutanlığı Yayınları, 2000.
22. Hattox, Ralph S. Kahve ve Kahvehaneler Bir Toplumsal İçeceğin Yakındoğu’daki Kökenleri, Çev. Nurettin Elhüseyni, Ankara: Yurt Kitap Yayın, 1998.
23. Hayat Mücadeleleri: Selahattin Adil Paşa’nın Hatıraları, İstanbul: Zafer Matbaası. 1982.
24. Hüseyin Emrullah. Ameli ve Nazari Satranç Rehberi, Şehzadebaşı: Evkaf-ı İslamiye Matbaası, 1927.
25. İnan, Süleyman. Muhalefet Yıllarında Adnan Menderes, Ankara: Liberte Yayınları, 2006.
26. İsmail Gelenbevî’nin Satranç Risalesi, Haz. Bihter Gürışık Köksal, Sevda Kaman, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2021.
27. Kanat, Halil Fikret. Satranç Kılavuzu, Ankara: Ulus Basımevi, 1936.
28. Karakaş, Mehmet. Modernlik Küreselleşme ve Türkiye’nin Kimlikler Evreni, İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
29. Karakaş, Mehmet. “Türk Modernleşmesi Üzerine Değerlendirmeler”, Sosyologca, 24/2022.
30. Kırlı, Cengiz. “Kahvehaneler ve Hafiyeler: 19. Yüzyıl Ortalarında Osmanlı’da Sosyal Kontrol”, Toplum ve Bilim, no.83, 1999-2000.
31. Kırlı, Cengiz. “Kahvehaneler: 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Kamuoyu.”, Osmanlı Kahvehaneleri Mekân, Sosyalleşme, İktidar, Ed. Ahmet Yaşar, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010.
32. Kitâbü’ş-şatranç. Adlî, Ebû Bekr Muhammed b Yahyâ b. Abdillâh b. Abbâs b. Muhammed b. Sûl-Tegin Bağdâdî Şatrancî Suli. Thk. Fuat Sezgin, Frankfurt am Main: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1986.
33. Kulaç, Olgun. Başlangıç Düzeyi Satranç Kaynak Kitabı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
34. Kurnaz Şahin, Feyza. “I. Dünya Savaşı ve Sonrasında Kumarın Yaygınlaşması ve Osmanlı Devleti’nin Aldığı Önlemler”, Sefad, no. 41, 2019.
35. Küçükyıldız, Arslan. “Satrancın Atası Olan Türk Zekâ Oyunu: Mangala”, Günümüzde Çocuk Oyunlarında ve Oyuncaklarında Yaşanan Değişimler Sempozyum Bildirileri, 2010. https://www.academia.edu/4457887/Satran%C3%A7%C4%B1n_Atas%C4%B1_ Olan_T%C3%BCrk_Zek%C3%A2_Oyunu_Mangala
36. Küçükyıldız, Arslan, “Bir Türk Zekâ Oyunu Olarak Satranç; Satrancın Kökeni”, 2014, https://www.academia.edu/13499911/Bir_T%C3%BCrk_Zek%C3%A2_Oyunu_Olarak_ Satran%C3%A7_Satranc%C4%B1n_K%C3%B6keni (Erişim tarihi: 05.09.2024).
37. Küçükyıldız, Arslan, “Satranç ve Don Değiştirme (Kabulgan)”, 2014, https://www.academia. edu/4457887/Satran%C3%A7%C4%B1n_Atas%C4%B1_Olan_T%C3%BCrk_ Zek%C3%A2_Oyunu_Mangala.
38. Kütükçü, Murat. Selahattin Adil Paşa (1882-1961), Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi, 2012. Malkoç, Eminalp – Ali Şahin – Silvart Malhasyan – Sertaç Solgun. “Kadıköy Halkevi ve Faaliyetleri (1935-1951)”, Recent Period Turkish Studies, no. 10, 2012.
39. Manak, Süleyman. İlköğretim Okullarında Uygulamaya Konulan Seçmeli Satranç Dersi Programının İncelenmesi (Kütahya İli Örneği), Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi, 2007.
40. Makaroğlu, Bahtiyar, ed. Satranç Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Türkiye Satranç Federasyonu Yayınları, 2021.
41. Muhammed b. Ali b. Süleyman er-Râvendi. Râhat-üs-Sudûr ve Âyet-üs-Sürûr (Gönüllerin Rahatı ve Sevinç Alâmeti), Çev. Ahmed Ateş, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1957.
42. Murray, H. J. R. A History of Chess, Fransa: Paris, 1913.
43. Nizamülmülk. Siyasetnâme (Siyeru’l-mülûk), Çev. Nurettin Bayburtlugil, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2009.
44. Olgun, Kenan. Türkiye’de Halkevleri Gerçeği Teftiş Raporları Işığında Birinci Yılında Halkevleri (Halkevleri ve Kocaeli Halkevi Örneği), Ankara: Iksad Publications, 2019.
45. Özaydın, Abdülkerim. “Sûlî Ebubekir”, İslâm Ansiklopedisi, 37. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
46. Öztürk, Serdar. Cumhuriyet Türkiyesinde Kahvehane ve İktidar (1930-1945), İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2006.
47. Peçevî İbrahim Efendi. Peçevî Tarihi I, Haz. Prof. Dr. Bekir Sıtkı Baykal, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1981.
48. Safi, İsmail. “Cumhuriyet Döneminde Kahvehanelerin Mekânsal İşlevselliği ve Siyasal Figür Olarak Kahvehaneler”, Çankırı Karategin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, no.8, 2018.
49. Salâh. Birsel. Kahvehaneler Kitabı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1983.
50. Sami, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1978.
51. Saraçgil. Ayşe. “Kahve’nin İstanbul’a Girişi (16. ve 17. Yüzyıllar)”, Doğu’da Kahve ve Kahvehaneler, (Çev. Meltem Atik, Esra Özdoğan, Ed. François Georgeon), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2022.
52. Savaş, Müslüme Melis. “Babürlerde Oyunlar ve Eğlenceler”, Gazi Akademik Bakış, no.17, 2023.
53. Standage, Tom. Mekanik Türk 18. Yüzyılın Ünlü Satranç Oynayan Makinesinin Yaşamı ve Dönemi, İstanbul: Saga Yayınları, 2004.
54. Tekerek, Mehmet. İlköğretim Okulları İçin Satranç, Ankara: Gün Yayıncılık, 2005.
55. Toros, Taha. Kahvenin Öyküsü, İstanbul: İletişim Yayınları, 1998 . Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2005.
56. Tutal. Osman. “Kırk Yıllık Hatırın İletişim Mekânı Olan Kahvehaneler”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14/2014.
57. Uluğtekin, Murat. Eski Tük Edebiyatında Satranç ve Tavla, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 1994.
58. Ulusoy, Kadir. “Türk Toplum Hayatında Yaşatılan Kahve ve Kahvehane Kültürü”, Milli Folklor, 49/2011.
59. Ünal, Necdet. “Kur’an’da Meysir Kavramı ve Günümüzdeki Bazı Kumar Türlerinin Bu Çerçevede Değerlendirilmesi”, Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, no.10, 2010.
60. Ünal, Necdet. “Kur’an’ın İçki Yasağı Tedriciliği Üzerine Bir Araştırma”, Kelam Araştırmaları, 9/2. 2011.
61. Ünver, A. Süheyl. Türkiye’de Kahve ve Kahvehaneler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1963.
62. Yaşar, Ahmet. “Osmanlı Şehir Mekanları: Kahvehane Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, no.3, 2005.
63. Yaşar, Ahmet. “Erken Modern Osmanlı’da Kahvehane Yasaklamaları”, Osmanlı Kahvehaneleri Mekân, Sosyalleşme, İktidar, Ed. Ahmet Yaşar, İstanbul, 2010.
64. Yeşilyurt, Ahmet. Tarihe Zar Atmak Tanzimat’tan Erken Cumhuriyet’e Kumar, İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
65. Yıldız, Mehmet Ali, “Beyazıd’da Bir Kültür Ortamı: Küllük Kahvesi”, Mavi Atlas, 4/2015.