THE THRONE OF THE SULTANS OF THE HEART: PŪST IN SUFI RITUALS

Öz

Animal pūsts have been used for different purposes in daily life throughout history. Anthropological and archaeological data reveal that the use of pūsts has played an important role in human societies since ancient times. In some societies, pūsts were seen as a commodity or raw material used in daily life, while in other societies, they were characterized as a symbol of power, strength, and spiritual transformation. These symbolic meanings are also quite common in Turkish culture. Some of the symbolic meanings that the Turks, who come from the Central Asian nomadic tradition, attributed to mail in the pre-Islamic period have changed and transformed in the post-Islamic period and have survived to the present day. The most important of these symbols is the pūst, which is characterized as the throne of the sultans of the heart, which has a special place in the Anatolian lore tradition. As a matter of fact, in Anatolian Turkish-Islamic culture, great importance and respect were shown to the eternal thrones symbolizing humility and devotion, i.e., the pūst of authority, rather than the ostentatious thrones decorated with precious stones, which are indicators of wealth and power. In the first part of this article, the etymological, cultural, and symbolic meanings of the pūst, which is the throne of the sultans of hearts, are explained in general terms, and information is given about the place of the hide in Anatolian cultures and Central Asian Turkish culture. In the second part, Islam's approach to the concepts of pūst and related concepts of wool, sheep, and ram is explained, and the role of these concepts in the formation of Sufi culture is analyzed. In the third part, general information about the ritual tradition in Sufi orders is given, and some concepts such as pus̲h̲tūnistān, pūsta iclas, pūsta cülus, which are formed in the literature of Sufi orders related to the pūst, are explained. In addition, in the third part, information is given about the pūsts in the rituals of Mevlevîyye, Bektaşîyye, Kadirîyye, Halvetîyye, Cerrahîyye, Şâbânîyye, Gülşenîyye, Celvetîyye, Selâmîyye, Rifâîyye, Sa'dîyye, Bedevîyye, and Desûkîyye orders, the functions of these pūsts, and the special meanings that the orders attribute to these pūsts. Document analysis method, one of the qualitative research methods, was used in the study. Written, visual, and audio academic studies on Sufi culture were analyzed through content analysis and critical discourse analysis techniques. In addition, relevant visuals were added to the study to give a better idea of the subject.

Anahtar Kelimeler

• Turkish folklore
• Sufism
• Symbolism
• Ritual
• Pust

Proje Numarası

yok

GÖNÜL SULTANLARININ TAHTI: TASAVVUF RİTÜELLERİNDE POST

Öz

Hayvan postları tarih boyunca gündelik hayatta farklı amaçlarla kullanılagelmiştir. Antropolojik ve Arkeolojik veriler post kullanımının insan toplumlarında erken dönemlerden itibaren önemli bir rol üstlendiğini ortaya koymaktadır. Post bazı toplumlarda gündelik hayatta kullanılan bir meta veya hammadde olarak görürken, bazı toplumlarda ise güç, kuvvet ve ruhsal dönüşümün bir sembolü olarak nitelendirmişlerdir. Bu sembolik anlamlar Türk kültüründe de oldukça yaygındır. Orta Asya göçebe geleneğinden gelen Türklerin İslam öncesi dönemde posta yükledikleri bazı sembolik anlamlar İslamiyet sonrası süreçte değişim ve dönüşüm geçirerek günümüze kadar gelmiştir. Bu sembollerden en önemlisi ise Anadolu irfan geleneğinde ayrı bir yeri olan, gönül sultanlarının tahtı olarak nitelendirilen Post’tur. Nitekim Anadolu Türk-İslam kültüründe, zenginlik ve güç göstergesi olan, değerli taşlarla süslü, gösterişli, tahtlarından ziyade tevazuyu ve adanmışlığı simgeleyen ebedi tahtlara yani makam postlarına büyük önem ve saygı gösterilmiştir. Gönül sultanlarının tahtı olan postu konu edinen bu makalenin ilk kısmında genel anlamda postun etimolojik, kültürel ve sembolik anlamları açıklanmış, postun Anadolu kültürlerinde ve Orta Asya Türk kültüründeki yeri hakkında bilgiler verilmiştir. İkinci kısımda ise İslamiyet’in, post ve postla ilişkili yün, koyun, koç kavramlarına dair yaklaşımı açıklanmış ve tasavvuf kültürünün oluşumunda bu kavramların rolü incelenmiştir. Üçüncü kısımda Tarikatlardaki âyin geleneği hakkında genel bilgiler verilerek post ile ilişkili tarikat literatüründe oluşan postnişin, posta iclas, posta cülus gibi bazı kavramlar açıklanmıştır. Ayrıca üçüncü kısımda Mevlevîyye, Bektaşîyye, Kadirîyye, Halvetîyye, Cerrahîyye, Şâbânîyye, Gülşenîyye, Celvetîyye, Selâmîyye, Rifâîyye, Sa‘dîyye, Bedevîyye ve Desûkîyye tarikatlarının âyinlerindeki postlar ve bu postların işlevleri ile tarikatların bu postlara yükledikleri özel anlamlar hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Tasavvuf kültürüne ait yazılı, görsel ve işitsel akademik çalışmalar, içerik analizi ve eleştirel söylem analizi teknikleri ile incelenmiştir. Ayrıca konuya dair daha iyi fikir vermesi için ilgili görseller çalışmaya eklenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Halkbilimi
• Tasavvuf
• Sembolizm
• Ayin
• Post

Destekleyen Kurum

Çalışmada finansal destek alınmamıştır.

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur.

Kaynakça

1. Aksoy, Elif. “Pars (Leopar) Postunun Mitolojik Olarak İncelenmesi ve Anadolu Dokumalarında Kullanımı” Sanat ve Tasarım Dergisi 27 (2021), 35-63.
2. And, Metin. Oyun ve Bügü. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.
3. Arpaguş, Sâfi. “Post”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/332-333 Ankara: TDV Yayınları, 2007.
4. Aynî, Mehmet Ali. Tasavvuf Tarihi. haz. Hüseyin Rahmi Yananlı. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
5. Azamat, Nihat. “Kâdiriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/131-136 Ankara: TDV Yayınları, 2001.
6. Baş, Derya, Seyyid Ahmed el-Bedevî Tarikatı ve İstanbul'da Bedeviyye. İstanbul; Kitabevi, 2008.
7. Bulmuş Polat, Kıvılcım. Alevi-Bektaşi Cemlerinin Dili (İnceleme-Metin). Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
8. Coşkun, Saadet Nihal “Türk Kültüründe Deri ve Deri Ürünlerinin Bakımı”. The Journal of Academic Social Science Studies 71 (2018), 277-290.

9. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. Konya: Kömen Yayınları, 2014.
10. Dal, M. Fahrettin. Fahreddin Erenden’in Tasavvufî Görüşleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
11. Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 1999.
12. Erseven, İlhan Cem. Aleviler’ de Semâh. Ankara: Ürün Yayınları, 2006.
13. Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001.
14. Genç, Reşat. “Türk İnanışları ile Millî Geleneklerinde Renkler ve Sarı-Kırmızı- Yeşil”. Erdem 9/27 (1997), 1075-1110.
15. Gökalp, Yusuf -Teber, Hatice. “Risâle-i Su‘âl-i Hırka, Risâle Der Beyân ı Kemer ve Risâle-i Der Beyân-ı Post İsimli Bektâşî Metinlerinde Dinî Tasavvufî Semboller”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16 /2 (2016), 77-91.
16. Gökbel, Ahmet. Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2019.
17. Günday, Onur. Antikçağ’dan Ortaçağ’a Hayvanlar. Manisa: Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
18. Gündüzöz, Güldane. “Tasavvuf Kültüründe Hırka, Alem ve Seccâde”. Akademik Bakış Dergisi 64 (2017), 79-94.
19. Güney, Aşkım. Halvetilerde Musiki. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
20. Hasret, Feride. Türk Kültüründe Şamanizm’in İzleri ve Yansımaları. İstanbul: Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
21. İlbars, Zafer. Alanya ve Çevre Köylerde Evlenme Âdetleri. ed. F.N. Koçak, Alanya Tarih ve Kültür Seminerleri 1992, Alanya: Günizi Ofset, 1996.
22. İnançer, Ömer Tuğrul. “İstanbul’da Tarikat Ayin ve Zikirleri”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi: Din. 5/316-340 İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi (Kültür A.Ş.) Yayınları, 2015.
23. Jung, Carl. Gustav. İnsan ve Sembolleri. çev. Ali Nahit Babaoğlu. İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2009.
24. Kara, Mustafa. “Gülşeniye ve Güldeste”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 7/7 (1998), 41-58.
25. Karaatlı, Pınar. Modernleşen Bir Gelenek: Cerrahilik İstanbul’da Etkinlik Gösteren Bir Halveti-Cerrahi Çevresinin Etnolojik İncelemesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
26. Karakurt, Deniz. Türk Söylence Sözlüğü. Google Kitap Projesi e-kitap, 2011. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/TurkSoylenceSozlugu .pdf
27. Kösetürkmen, Muharrem Hilmi. Kadirî Yolu Sâliklerinin Zikir Makamları ve Zâkirlere Hediye. haz. Süleyman Ateş, Ankara: Pars yay. 1976.
28. Kurt, Hüseyin. “Sa’dîliğin Anadolu’ya Gelişi ve Bazı Sa’dî Tekkeleri”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fak. Dergisi, 13 (2004) 85-125.
29. Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım Abdülkerim b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. thk. Abdülhalîm Mahmûd ve Mahmûd b. eş-Şerîf. Kahire: Dâru’ş-Şa’b, ts. 1966.
30. Kübrâ, Necmüddîn. Fevaihu’l-Cemal ve Fevatihu’l-Celal. haz. Yusuf Zeydan. Kahire: Dâr-u Saâdi’s-Sabâh, 1993.
31. Fâzil, Mir Valiud-Dîn Manshi. History of Philosophy. Eastern and Western, II. ed. Sarvepallı Radhakrıshnan. London: George Allen & Unwın Ltd. 1953.
32. Müstakimzâde, Süleyman Sadettin Efendi. (t.y.). Tâc-ı çehâr terk-i kelâm-ı kadîm [Tâc hakkında bir risâle]. İstanbul: Süleymaniye Ktp. Şehid Ali Paşa Bölümü. No: 01347-002. Aktaran: Gündüzöz, Güldane. “Tasavvuf Kültüründe Hırka, Alem ve Seccâde”. Akademik Bakış Dergisi 64 (2017), 79-94.
33. Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektâşîlik ve Alevîlik, VII. Cilt. Bektâşilik ve Bektâşilik Ahlâkı haz. Şakir Keçeli, Ankara: Şahkulu Sultan Dergâhı Vakfı Yayınları, 2006.
34. Orhan, Hasan Hüseyin. Celvetiyye’de Mûsikî. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
35. Öge, Mustafa. “Risâle-i Merâsim-i Bektaşi Adlı Esere Göre Bektaşi Nasıl İkrar Verir?”. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. 7/2 (2022), 951-979.
36. Önder, Mehmet. Mevleviliği Temsil Eden Eşyalar. Türk Etnografya Dergisi 53 (1957), 62-64.
37. Öngören, Reşat. “Tasavvuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/119-126. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
38. Özen, Şevket Şahin. Kadirîlik'te Âdâb ve Merâsimler (Eşrefiyye- Rûmiyye). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
39. Özköse, Kadir. “İstanbul Tasavvuf Kültüründe Bedeviyyenin Yeri ve Üsküdar Bedeviyye Tekkeleri”. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2012). 507-540
40. Prokofyeva, Yekaterina Dimitriyevna. Sibirya Halklarının Şaman Kostümleri. çev. Atilla Bağcı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2014.
41. Revnakoğlu, Cemaleddin Server. Eski Sosyal Hayatımızda Tasavvuf ve Tarikat Kültürü. haz. M. Doğan Bayır, İsmail Dervişoğlu. İstanbul: Kırkambar Kitaplığı, 2003.
42. Revnakoğlu, Cemalettin Server. İstanbul Tekkeleri Tarihi Notları, Divân Edebiyatı Müzesi, B/115. akt. Mustafa Tatçı, Selâmi Ali Efendi: Hayatı, Tarîkat-nâmesi ve Vakfiyesi İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2006.
43. Revnakoğlu, Cemalettin Server. Tasavvufa Dair Geniş Bilgiler, Meşâyıha Dair, Süleymaniye Kütüphanesi, nr. 135. Akt. Özen, Şevket Şahin. Kadirîlik'te Âdâb ve Merâsimler (Eşrefiyye- Rûmiyye). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
44. Roux, Jean Paul. Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. çev. Aykut Kazancıgil-Lale Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2005.
45. Sühreverdî, Şihâbüddîn. Gerçek Tasavvuf (Avârifü'l-maârif). ter. Dr. Dilâver Selvi. İstanbul: Semerkand basım, 2010.
46. Şçerbak, Aleksandr Mihayloviç. “Nazvaniya Domaşnih i Dikih Jivotnıh v Tyurskih Yazıkah,” İstoriçeskoye Razvitiye Leksiki Tyurskih Yazıkov, Moskova: Akademiya Nauk, 1962.
47. Şimşek, Selami. Evrad-ı Cerrahiyye Pir Nureddin Cerrahi Hazretlerinin Evradı. İstanbul: Buhara yayınları, 2017.
48. Tatcı, Mustafa. “Hazret-i Pîr Şeyh Şabân-ı Velî ve Şabâniyye”. I. Uluslararası Şeyh Şa‘bân-ı Velî Sempozyumu (4–6 Mayıs 2012). ed. Burhan Baltacı, Ahmet Özdemir. 1/ 29-102 Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Yayınları, 2012.
49. Uludağ, Süleyman. “Ayin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/250-251. Ankara: TDV Yayınları, 1991.
50. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984.
51. Uzunlar, Aliye. Anadolu İstanbul’da Rifâiyye’nin Sayyâdiyye Kolu. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
52. Varışlısoy, Ayşe. İbrahim Ed-Desûkî ve Desûkiyye Tarikatı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2028.
53. Varol, M. Bahaüddin “İslâm Tarihi’nin İlk İki Asrında Simge Renkler ve Siyâsî Anlamları”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17 (2004), 111-126.
54. Yahyâ Âgâh Efendi. Mecmû’âtü’z-Zarâ’if Sandûkatü’l-Ma’ârif. haz. Mehmed Serhan Tayşi. İstanbul: Hassa mimarlık, 2014.
55. Yaman, Mehmet. Alevilikte Cem. İstanbul: Can Yayınları, 2003.
56. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili, Cilt VI, İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2025.
57. Yılmaz, Hasan Kâmil. Azîz Mahmûd Hüdâyî ve Celvetiyye Tarîkatı. İstanbul: Erkam Yayınları, 1990.
58. Yücer, Hür Mahmut. “Sa‘diyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/410-413. Ankara: TDV Yayınları, 2008.