CULTURAL CONTINUITY FROM TURKISTAN TO ANATOLIA: THE CASE OF TURKISH ROCK ART IN THE WESTERN TAURUS

Öz

Dating back to prehistoric times, rock art constitutes a visual expression observed across diverse geographies, often associated with religious rituals or symbolic representations. Rather than serving purely as artistic illustrations, these images are regarded as an integral component of ceremonial practices and belief systems. This tradition, which emerged long before the advent of writing, is especially notable in the steppe regions, where scenes of warfare, hunting, mythological narratives, and religious ceremonies are prevalent. Some researchers even suggest that rock art and later tamga symbols may have played a formative role in the development of early scripts. As a traditional form of Turkish art, rock paintings are found in many regions historically inhabited by Turkish peoples. Characterized by depictions of animals such as mountain goats, deer, and horses, as well as religious rituals, mythological figures, and combat scenes, these artworks are intimately associated with the animal style in Turkish art. This study primarily aims to investigate cultural continuity from Turkestan to Anatolia by examining the iconography of these rock paintings and the cultural-geographical context of their locations. Drawing upon examples from the broader historical Turkish world, this research also incorporates newly documented rock art sites in the Western Taurus Mountains, particularly in the provinces of Antalya, Burdur, and Muğla, which were identified through recent surface surveys. Rock art from Turkestan dating back to the Paleolithic period provides critical insights into the origins and development of Turkish culture. This visual heritage serves as compelling evidence of the cultural values transmitted to Anatolia during Turkish migration. The rock paintings in the Western Taurus Mountains, located in the westernmost part of Anatolia, unequivocally affirm this cultural continuity by exhibiting remarkable stylistic and thematic parallels with their Turkestan counterparts. The high elevations of the Western Taurus Mountains provided an optimal environment conducive to the traditional nomadic lifestyle of the Turks. Turkish communities that settled in these regions were thus able to maintain their socio-economic practices, indigenous belief systems, and sacred rituals inherited from Turkestan. Ancient nature cults, particularly the beliefs surrounding the sanctity of mountains as sentient entities and the veneration of water sources, are overtly reflected in the motifs of the rock paintings. This enduring continuity is further underscored by the presence of eren graves in the Anatolian mountains, reinforcing the hypothesis that elements of these ancient belief systems were indeed transmuted from Turkestan to Anatolia. In conclusion, rock paintings represent some of the most substantive archaeological evidence of the persistent cultural continuity inherent in Turkish heritage, extending from its ancient roots in Turkestan to its present-day expressions in Anatolia. These artifacts not only substantiate historical linkages but also accentuate a profoundly entrenched cultural legacy that continues to flourish within Anatolia. The findings robustly indicate that the Turkish presence and cultural resilience in Western Anatolia are considerably more ancient and deeply rooted than previously posited, thereby illuminating the profound historical foundations of Turkish communities in the region.

Anahtar Kelimeler

• Rock Arts
• Taurus Mountains
• Turkish Culture
• Religion
• Cult.

Proje Numarası

22/139/04/5

BATI TOROSLARDAKİ TÜRK KAYA RESİMLERİ ÖRNEĞİNDE TÜRKİSTAN’DAN ANADOLU’YA KÜLTÜREL DEVAMLILIK

Öz

Kaya resimleri, insanlık tarihinin eski dönemlerinden itibaren farklı coğrafyalarda ortaya çıkan insanların kendilerini ifade etme amacıyla ya da dini ritüellerle ilişkili olarak çizildikleri düşünülen sanat eserleridir. Bu resimlerin sadece sanatsal tasvirlerden çok, inançla ilgili törenlerin ve kült uygulamalarının önemli bir bileşeni olarak kullanıldığı düşünülmektedir. Yazının bulunuşundan çok önce başlayan bu sanat geleneği, bozkır alanında savaş, av, mitolojik unsurlar ve dini törenler gibi çeşitli sahneleri barındıran figürlerle ön plana çıkmaktadır. Kaya resimleri ve sonraki süreçte ortaya çıkan tamgaların aynı zamanda alfabenin ve yazının temelini oluşturduğuna dair görüşler de mevcuttur. Tarih boyunca çeşitli toplumlarda görülen kaya resimleri Türklerin geleneksel sanatlarından biridir. Türklerin yayıldığı birçok coğrafyada rastlanılan bu eserler, hayvan üslubuyla ilişkili olarak dağ keçisi, geyik, at gibi hayvan çizimleri ile savaş sahneleri, dini ritüeller ve mitolojik figürler gibi karakteristik unsurlarla ön plana çıkmaktadır. Bu araştırmanın temel amacı, Türkistan'dan Anadolu'ya uzanan Türk kültürünün devamlılığını, özellikle kaya resimlerindeki figürler ve resimlerin çizildiği alanların karakteristik özellikler üzerinden ele almaktır. Araştırmanın kapsamını ise Tarihi Türk coğrafyasındaki bazı örneklerle yüzey araştırmaları neticesinde tarafımızca Batı Toroslarda, özellikle Antalya, Burdur, Muğla sınırları içinde tespit edilen Türk kaya resimleri oluşturmaktadır. Türklerin eski yurdu Türkistan'da, Paleolitik Çağa kadar uzanan kaya resimleri, Türk kültürünün kökenlerini ve gelişim sürecini anlamak için çok değerli veriler sunmaktadır. Bu görsel miras, Türk boylarının göçleriyle birlikte Anadolu'ya aktarılan kültürel değerlerin somut bir kanıttır. Anadolu'nun en batısında yer alan Batı Toroslardaki kaya resimleri, Türkistan'daki benzerleriyle anlatım biçimi ve motif açısından dikkat çekici benzerlikler sergileyerek kültürel devamlılığı göstermektedir. Batı Torosların yüksek kesimleri, Türklerin geleneksel konargöçer yaşamları için uygun bir coğrafya sunmuştur. Bu bölgelere yerleşen Türk toplulukları, sosyal-ekonomik etkinliklerinin yanı sıra, Türkistan'dan getirdikleri inanç sistemlerini ve kutsal törenlerini de sürdürme imkânı bulmuşlardır. Özellikle dağların yüce ve canlı varlıklar olduğu düşüncesi, su kaynaklarına duyulan saygı gibi eski doğa kültleri, kaya resimlerinin çizildiği alanlarda da kendi göstermiştir. Bu nedenle Batı Toroslarda eski Türk inançlarının izlerini kaya resim alanlarının çevresinde bulmak mümkündür. Bu durum, kaya resimlerindeki inanç öğelerinin Türkistan'dan Anadolu'ya taşınarak burada sürdürüldüğü görüşünü güçlendirmektedir. Sonuç olarak kaya resimleri, Türk kültürünün Türkistan'daki eski köklerinden Anadolu'daki şimdiki izlerine kadar uzanan uzun süreli kültürel devamlılığının en çarpıcı arkeolojik kanıtlarından biridir. Kaya resimleri ve diğer maddi kültür buluntuları, sadece geçmişi aydınlatmada değil, aynı zamanda Anadolu'da hala yaşayan köklü bir kültürel mirasın varlığını ispatlamak açısından da önemlidir. Bu çalışmada da Türkistan’dan Anadolu’ya Türklerin kültürel yolculuğu kaya resimleri üzerinden ele alınmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kaya Resimleri
• Toroslar
• Türk Kültürü
• İnanç
• Kült

Destekleyen Kurum

Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Koordinasyon Birimi

Proje Numarası

22/139/04/5

Kaynakça

1. Akgün, Halil Can, Avrasya Kaya Resimlerinde Türk Kültür ve Mitolojisi, Kabalcı Yayınları, İstanbul 2023.
2. Amanbaeva, Bakyt, Aiday Suleymanova, Chynarbek Zholdoshov, “Rock Art in Kyrgyzstan.” In Rock Art in Central Asia: A Thematic Study, edited by Jean Clotte, Paris 2011, 43-72.
3. Arısoy, Yağmur, Selçuklu Dönemi Seramiklerinde Simgeler ve Semboller, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2018.
4. Attaleiates, Mikhael, Tarih. Çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2008.
5. Bakır, Abdullah, Yazıcızade Ali'nin Selçuk-Name İsimli Eserinin Edisyon Kritiği, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2008.
6. Baş, Mustafa, “Dinlerde ve Geleneksel Türk İnanışlarında Dağ Kültü,” Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C. 13, S. 1, 2013, 165-179.
7. Bayat, Fuzuli, “Türk Mitolojisinde Dağ Kültü,” Folklor/Edebiyat Dergisi, C. 12, S. 46, 2006, 47-60.
8. Beyazıt, Mustafa, Aizonoi Zeus Tapınağı'ndaki Türk İzleri, ed. Elif Özer, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara 2018.

9. Bostancı, Enver, “Güney-doğu Anadolu’da Adıyaman Çevresinde Yapılan Paleoantropolojik Prehistorik ve Quarterner Problemleri Üzerinde Bir Araştırma,” Antropoloji, S. 6, 1971, 121-170.
10. Brand, Charles M., “The Turkish Elements in Byzantium, Eleventh-Twelfth Centuries”, Dumbarton Oaks Papers, vol. 43, 1959, 1-25.
11. Ceylan, Alpaslan, “Doğu Anadolu’da İlk Türk İzleri”. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, 15/1, Ankara 2006, 215-226.
12. Ceylan, Alpaslan, Taner Aydın, “Elmalı Kaya Resimleri,” Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 10, S.1, 2021, 535-556.
13. Çankaya Alime, 2015 “Kültür Etkileşiminin Kayaüstü Resimlerde Yansıması”, Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı, C. 3, S. 22, 2015, 48-52.
14. Çay, Abdulhaluk, Anadolu’da Türk Damgası Koç Heykel-Mezar Taşları ve Türkler’de Koç- Koyun Meselesi, Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü, Ankara 1983.
15. Çetinel, Hasan, “İbn Saîd el-Mağribî’nin Kitâb el-Coğrafyasından Anadolu’ya Dair Anekdotlar”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, C.48, S.48, 2019, 581-588.
16. Çınar, Aslı Kahraman, “Bozkır Kültür Çevresinde Geyikli Taşlar”, Cappadocia Journal of History and Social Sciences, S. 9, 2017, 76-81.
17. Dalkesen, Nilgün, “Orta Asya’dan Anadolu’ya Türk Kültüründe Geyik Kültü”, Milli Folklor, C.27, S. 106, 2015, 58-69.
18. Dalkıran, Ahmet, “Çağdaş Türk Resminde Hayvan Mücadele Sahneleri”, Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 19, 2018, 1-31.
19. Demir, Necati, Ankara’da Eski Türk İzleri Salihler Kaya Resimleri ve Yazıtları, Sonçağ Yayınları, Ankara 2017.
20. Deveci, Abdullah, Ali Gerengi, “Eskişehir-Kümbet Köyü Himmet Baba Türbesi’nde Bulunan Kazıma Tekniğiyle Yapılmış Türk Dönemi Resimlerinin Fotogrametrik Yöntemle Belgelenmesi ve Resimlerin Değerlendirilmesi”, Uluslararası Katılımlı XV. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir 19-21 Ekim 2011, C. 1, 2012. 273-287.
21. Devlet, Ye. G. ve M. A. Devlet, Sokrovişa Naskalnogo Iskusstva Severnoy I Tsentralnoy Azii, Rossiyskaya Akademiya Nauk Institut Arheologii, Moskva 2011.
22. Erdemir, Palaz Hatice, “Eski Türklerde Su ve Su Ulaşımı”, Turkish Studies, C.6, S.2, 2011, 819-836.
23. Eroğlu, Eren Fehmi, Beşkaza Yöresi Yörük-Türkmen Mezar Taşları ve Tamgaları, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla 2017.
24. Esin, Emel, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 1978.
25. Gökçe, Mustafa, Eroğlu, E. Fehmi, “Geçmişten Günümüze Beşkaza Yörüklerinin Göç Hareketleri ve Yolları”, Geçmişten Günümüze Göç- 2, Canik Belediyesi Kültür Yayınları, Samsun 2017, 809-821.
26. Gökçe, Mustafa, “Menteşe Bölgesi Yörüklerinde İslam Öncesi İnançların İzleri”, Yörükler Orta Asya’dan Anadolu’ya, Osmangazi Belediyesi Yayınları, ed. İlhan Şahin, Bursa 2019, 59-74.
27. Gökçe, Mustafa, Akgün Halil Can, “Türk Kültüründe Dağ Kültü ve Kaya Resim Alanları”, Atayurttan Muğla’ya Türk Tarihi Ve Kültürü Hakkında Yazılar, ed. Mustafa Gökçe, E. Fehmi Eroğlu, Muğla 2020, 27-51.
28. Gökçe, Mustafa, “Maddi Kültür Varlıklarına Göre Türklerin Güneybatı Anadolu'ya Göçleri”, Yörükler II, ed. İlhan Şahin, Aymira Taşbaş, Erhan Taşbaş, Osmangazi Belediyesi Yayınları, Ankara 2022.
29. Gökçe, Mustafa, Eroğlu, E. Fehmi, “Batı Toroslarda Bulunan Kaya Resimlerinin Türk Tarihi ve Kültürü Açısından Önemi”, ed. F. Korkmaz, 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi Bildiriler Kitabı, 2023, 501-518.
30. Göksu, Erkan. 2016. “Çift Başlı Kartal ve Selçuklular” Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi 5: 117-141.
31. Göksu, Erkan. 2019. Türk Kültüründe Silah. İstanbul: Ötüken Neşriyat. Gömeç, Saadettin, “Kök Türk ve Uygur Tamgaları Üzerine Bir Deneme”, Türk Kültürü, S. 442, Ankara 2000, 65-70.
32. Gömeç, Saadettin Yağmur, “Türk Tamgaları Üzerine Bir Deneme”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1372, 2024, 678-699.
33. Graç, D., “Eski Türk Dönemine Ait Dağ Keçisi Tamgalarının Tarihlendirilmesi ve Anlamlandırılması Üzerine”, Çev. Kemal Yılmaz, Sinan Dinç. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, C.15, S.37, 2010, 209-230.
34. Güler, Hülya, Anadolu'daki Kaya Resimlerinin Görsel İncelemesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul 2020.
35. Günaşdı, Yavuz, “Doğu Anadolu Kaya Resimleri Işığında Doyumlu Kaya Panoları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1/39, 2016, 391- 407
36. Hoek, Maarten van, The Book of Janus Polycephalic Creatures in Rock Art, Oisterwijk 2020.
37. Hoppal, Mihaly, Şamanlar ve Semboller, Çev. Fatih Sel, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2015.
38. Hudyakov, Y. S., “Kopye i Strela Kak Simvolı Voinskoy i Gosudarstvennoy Vlasti u Drevnih i Srednevekovıh Nomadov Tsentralnoy Azii.” Vestnik Buryatskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 7, 2012.
39. Ivanova, Mirela, “The Madara Horseman and Triumphal Inscriptions in Krum’s Early Medieval Bulgaria (c.803-14)”, In Trends and Turning Points Constructing the Late Antique and Byzantine World, edited by Matthew Kinloch ve Alex MacFarlane, Brill, London 2019, 166-184
40. İbekeyeva, Saule, Göktürk Devri Kazakistan Kaya Resimleri, Yayımlanmamış doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2015.
41. İnan, Abdulkadir, Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1972.
42. Kafalı, Mustafa, “Türk Kültüründe Renkler”, Makaleler, Hazr. E. Semih Yalçın, Süleyman Özbek, Berikan Yayınları, Ankara 2005.
43. Kaşgarlı Mahmut, Divanü Lûgat-it-Türk, Çev. Besim Atalay, Türk Dil Kurumu Yayınları, C1, Ankara 1985.
44. Komnena, Anna; Alexiad, çev. Bilge Umar, İnkılap Yayınevi, İstanbul, 1996.
45. Kökten Kılıç, İsmail, “Anadolu’da Prehistorik Yerleşme Yerleri.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, C. 10,167-188.
46. Köse, Onur, Tunceli Yöresindeki Eski Türk İnançlarının İzleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla 2021.
47. Kubarev, V.D., D. Tseveendorzh ve E. Yakobson, Petroglifı Tsagaan-Salaa I Baga-Oygura, Novosibirsk-Ulan-Bator: Yudzhin Izdatelstvo Instituta Arheologii i Etnografii, So Ran 2005.
48. Kurt, Sinan, Muğla Yöresinde Eski Türk İnançlarının İzleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla 2020.
49. Lahafian, Jamal, “Rock Art in Kurdistan Iran”, Arts, V. 2, 2013, 328-349. Lymer, Kenneth, “Rock Art and Local Religious Practices in Kazakhstan and Kyrgyzstan”, Expression 17, 2017, 32-37.
50. Martinov, A. İ., Altay Kaya Resimleri Biçiktu-Boom, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara 2013.
51. Mert, Osman, “Öngöt Mezar Külliyesi ve Külliyede Bulunan Tamgalar”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 36, 2008, 307-311.
52. Novgorodova, Eleonora Afanasyevna, Mir Petroglifov Mongolii, Izdatelstvo Nauka, Moskva 1984.
53. Okladnikov, A. P., “Kon i znamya na lenskih pisanitsah”, Turkologiçeskiy Sbornik, 1, 1951, 145-153.
54. Ögel, Bahaeddin, “Türklerde Kartal ve Kartal Arması”, Türk Kültürü, C.10, S.118, 1972, 216- 223.
55. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş I, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1978.
56. Ögel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1995.
57. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültürünün Gelişme Çağları Türk Dünyası Araştırma Vakfı Yayınları, İstanbul 1998.
58. Özkan, Ali Rafet, “Türk Kültüründe Yönler”, Türkler Ansiklopedisi, C. 3, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, 770-773.
59. Özsait, Mehmet, “1999-2000 Yıllarında Burdur ve Isparta Yüzey Araştırması”, 19. Araştırma Sonuçları Toplantısı 2. Cilt, Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, Ankara 2002.
60. Petzinger, Genevieve Von, İlk İşaretler Dünyanın En Eski Sembollerinin Gizemlerini Çözme, Doruk Yayınları, İstanbul 2022.
61. Rogojinskiy, Alexey E., “Flagi na Skalah.” Izobrazitelnıye i Teknologiçeskiye Traditsii Rannih Form Iskusstva 2: 2019, 275-284.
62. Rogojinskiy, Alexey E., “Rock Art Sites in Kazakhstan”, In Rock Art in Central Asia: A Thematic Study, ed. Jean Clotte, Icomos, Paris 2011, 9-43.
63. Sazak, Gözde, Zasetskaya, İrina, Golden Hun Treasures and Blessed Meanings, İstanbul University Press, İstanbul 2020.
64. Ser-Odjav, N., Erken Türkler (6.-8. Yüzyıl). ed. Z. Kenan Bilici, A. Merthan Dündar, APAM, Ankara 2021.
65. Shirokov, V.N., S. Ye, Chairkin, Naskalnıye Izobrajeniya Severnogo I Srednego Urala, Yekaterinburg 2011.
66. Somuncuoğlu, Servet, Saymalıtaş Gökyüzü Atları, AC Yapı, İstanbul 2011.
67. Somuncuoğlu, Servet, Tamgaların Göçü Kurgan Ankara Güdül Kaya Resimleri, ATOK, İstanbul 2012.
68. Sümer, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy Teşkilâtı-Destanları, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ankara 1972.
69. Şikari, Karamanname, haz. Metin Sözen, Necdet Sakaoğlu, Karaman Belediyesi Yayınları, İstanbul 2005.
70. Turan, Osman “Selçuklu Devri Vakfiyeleri: I Şemseddin Altun-Aba Vakfiyesi ve Hayatı”, Belleten, Cilt 11, Sayı 42, 1947, s. 197-236.
71. Turan, Osman “Selçuklu Devri Vakfiyeleri: III. Celaleddin Karatay Vakıfları ve Vakfiyeleri”, Belleten, Cilt 12, Sayı 45, 17-170.
72. Turgal, H. Fehmi, “Mülga Şeriye Mahkemeleri Sicilleri Üzerinde İncelemeler”, II. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, İstanbul 20-25 Eylül 1937.
73. Üngör, İbrahim, “Türk Kültüründe Dağ Keçisi/Teke ve Doğu Anadolu Petrogliflerinde Bulunan Dağ Keçisi/Teke Figürlerine İlişkin Görüşler”, 4. Uluslararası Türk Kültürü Şöleni Bildirileri, Güneş Vakfı Yayınları, Erzurum 2018, 245-325.
74. Wittek, Paul, Menteşe Beyliği, TTK Yayınları, Ankara 1999.
75. Yıldız, Onur, Akgün, Halil Can, “Türklerin Sportif Faaliyetlerinin Kaya Resimlerine Yansıması”, IX. Türk Halklarının Geleneksel Spor Oyunları Sempozyumu, 2020, 399-409.
76. Zonaras, İonnes, Tarihlerin Özeti, Çev. Bilge Umar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2010.