AN EVALUATION OF THE PRACTICE OF KNOCKING ON WOOD IN TURKEY THROUGH THE THEORETICAL APPROACHES OF DURKHEIM, JUNG, ELIADE, AND BOURDIEU

Öz

In ancient Turkish belief systems, the tree was regarded not merely as a natural entity but as a symbol of cosmic order and closely associated with sacredness. Within Shamanic cosmology, the tree of life was conceived as a cosmic axis connecting the three realms of the universe: the sky, the earth, and the underworld. Over time, this understanding moved beyond mythological thought and began to influence folk beliefs and everyday rituals. Interaction with trees, including acts like tying rags, making wishes, or physical contact, gradually transformed into ritual behaviors preserved within cultural memory. Knocking on wood, a reflexive act performed to ward off misfortune or protect good fortune, can be understood as a continuation of this symbolic framework. Although it may appear to be a mundane habit today, the act retains a deep and layered symbolic meaning that reaches back to the Shamanic period. This study aims to examine the act of knocking on wood, frequently observed in Turkish culture, through historical, mythological, psychological, and bodily perspectives, to understand its role in cultural continuity and collective consciousness. A qualitative research design and document analysis were employed. The study adopts Geertz’s interpretive anthropology and thick description as its methodological basis. Additionally, the theories of Durkheim, Jung, Eliade, and Bourdieu are utilized to explore how this behavior connects unconscious psychological processes with broader social structures. The analysis also considers similar symbolic behaviors across various Turkic communities and other world cultures. This comparative approach enables a deeper understanding of how such practices persist and transform across both local and universal contexts.

Anahtar Kelimeler

• Cultural and Social Anthropology
• Knocking on Wood
• Social Function
• Unconscious Meaning
• Habitus

DURKHEİM, JUNG, ELİADE VE BOURDİEU’NÜN KURAMSAL YAKLAŞIMLARIYLA TÜRKİYE’DEKİ TAHTAYA VURMA DAVRANIŞININ BİR DEĞERLENDİRMESİ

Öz

Bu çalışmada, Türkiye’de görülen tahtaya vurma davranışı Durkheim, Jung, Eliade ve Bourdieu'nün kuramsal yaklaşımlarıyla ele alınmış; bu çerçevede davranışın bireysel, toplumsal ve düşünsel düzeydeki anlam ve işlevleri değerlendirilmiştir. Belgesel tarama yöntemine dayanan çalışmada, davranışın tarihsel ve kültürel arka planına ilişkin literatür ve ilgili kuramcılara ait temel metinler incelenmiştir. Ayrıca, Geertz’in yorumlayıcı antropoloji yaklaşımı da kuramsal çerçeveyi desteklemek amacıyla kullanılmıştır. Öncelikle tahtaya vurma davranışının tarihsel ve kültürel arka planına dair; ağaç figürüne atfedilen anlamlar, Şamanist geleneklerdeki semboller, hayat ağacı anlatıları, sözlü ve yazılı kültürdeki yansımalar ile halk anlatıları ve uygulamalardaki benzerliklere değinilmiştir. Bu bağlamda, davranışın doğa ile kurulan sembolik ilişkilerle ve özellikle ağaç figürüne yüklenen anlamlarla bağlantılı olabileceğine işaret eden çeşitli kültürel izler sunulmuştur. Kuramsal çözümlemede ise Durkheim’ın ortak bilinç, Jung’un bilinçdışı semboller, Eliade’nin kutsal zaman ve Bourdieu’nün habitus kavramları temel alınmıştır. Bulgular, tahtaya vurma davranışının bireysel düzeyde güvenlik ve denge arayışıyla; toplumsal düzeyde normların yeniden üretimi ve kültürel süreklilikle; düşünsel düzeyde ise tarihsel anlamların bilinçdışı ya da bedensel süreçler aracılığıyla yaşatılmasıyla ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu çalışma, gündelik yaşamda sıradan görünen bir davranışın düşünsel, toplumsal ve bireysel yönleriyle ele alınabileceğini göstermiş ve kuramsal yaklaşımlar yoluyla yeniden yorumlanmasına katkı sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Sosyal ve Kültürel Antropoloji
• Tahtaya Vurma
• Toplumsal İşlev
• Bilinçdışı Anlam
• Habitus

Etik Beyan

ETİK KOMİTE ONAYI: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. FİNANSAL DESTEK: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. ÇIKAR ÇATIŞMASI: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Arslan, Mustafa. “Kişilerin Batıl İnanç Kaygı Düzeylerinin Bazı Değişkenler Açısından İncelenmesi”. Değerler Eğitimi Dergisi, 2(6), (2004), 9-34.
2. Arslan, Seher. “Türklerde Ağaç Kültü ve Hayat Ağacı”. International Journal of Social and Educational Sciences Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(1), (2014), 60-71.
3. Atalan, Hatice. “Batıl İnançlar”. Genç Atebe Dergisi, 3, (2022): 41-44.
4. Ayten, Ali ve Ali Köse. “Bâtıl İnanç ve Davranışlar Üzerine Psikososyolojik Bir Analiz”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 9(2), (2009), 45-70.
5. Bars, Mehmet Emin. “Türk Kültüründe Ağaç Kültü ve Şor Kahramanlık Destanlarına Yansımaları”. The Journal of Academic Social Science Studies, 27, (2014), 379–398.
6. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi 1. İstanbul: Ötüken Yayıncılık, 2007.
7. Bourdieu, Pierre. Pratik Nedenler. çev. Hülya Tufan. İstanbul: Kesit Yayınları, 1995.
8. Bourdieu, Pierre ve Loic Wacquant. Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar. çev. Nazlı Ökten. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.

9. Bourdieu, Pierre. Bir Pratik Teorisi İçin Taslak. çev. Nazlı Ökten. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2018.
10. Burnakov, Venariy Aleksey. “Geleneksel Hakas İnançları Bağlamında Izıh”. çev. Y. P. Uluışık. Folklor / Edebiyat, 22(88), (2016), 227–246.
11. Bütüner, Şahin. “Masallarda Ağaç Kültü”. Akademik Bakış, 64, (2017), 491–507.
12. Çamurcuoğlu Tosun, Melisa. “Eski Türklerde Şamanizm ve Günümüze Yansımaları”. Ahbar, 1, (2024), 19–29.
13. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Anahatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
14. Durkheim, Émile. The Elementary Forms of the Religious Life. London: George Allen & Unwin Ltd., 1964.
15. Durkheim, Émile. Sosyoloji Dersleri .çev. Ali Berktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006a.
16. Durkheim, Émile. Toplumsal İşbölümü. çev. Özer Ozankaya. İstanbul: Cem Yayınevi, 2006b.
17. Durkheim, Émile. İntihar. çev. Zühre İlkgelen. İstanbul: Pozitif Yayınları, 2013. Eliade, Mircea. Shamanism: Archaic Techniques of Ecstasy. Princeton University Press, 1964.
18. Eliade, Mircea. Kutsal ve Kutsal –Dışı. çev. Ali Berktay. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2015.
19. Ergun, Metin. “Türk Ağaç Kültü İnancının Dede Korkut Hikâyelerindeki Yansımaları”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 46, (2004), 71–80.
20. Ersürel, Ülkü. Türk kültüründe Şamanizmin İzleri. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
21. Frazer, James George, Altın Dal: Büyü ve Din Üzerine Bir Çalışma. çev. Mehmet H. Doğan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
22. Freud, Sigmund. Dinin Kökenleri. çev. Selçuk Budak. Ankara: Öteki Yayınevi, 1999.
23. Geertz, Clifford. The Interpretation of Cultures: Selected Essays. New York: Basic Books, 1973.
24. Gün, Faruk, ve İhsan Kasımhani. “İran Merkez Bölgesi Türklerinde Ağaç Kültü”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16 (41), (2023), 123–140.
25. Güngör, Harun. “Geleneksel Türk Dininden Anadolu’ya Taşınanlar.” Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni: Bildiriler, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, (2007), 1–6.
26. İnan, Abdülkadir. “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, (1952), 19–30.
27. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar. 3. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1986.
28. Jung, Carl Gustav. İnsan Ruhuna Yöneliş. çev: Engin Büyükinal. İstanbul: Say Yayınları, 2008.
29. Jung, Carl Gustav. İnsan ve Sembolleri. çev. Ali Nahit Babaoğlu. Okuyan Us Yayınları, 2009.
30. Kafesoğlu, İbrahim. Eski Türk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1980.
31. Kalafat, Yaşar. 2001. “Karakalpak Türklerinde Halk İnançları”. Millî Folklor, 10(40), (2001), 11–14.
32. Kalaycı, Fatih. “Hakas Türklerinde Avcılık ve Kurban İnancı”. X. Genç Tarihçiler Öğrenci Sempozyumu Bildiri Kitabı, Aksaray Üniversitesi Yayını, (2023), 37–39.
33. Koçak, Kürşat. “Hacı Bektaş Veli Menakıbnâmelerinde Ağaç Kültü ‘Hırka Dağı Örneği’”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11, (2021), 49-57.
34. Korkmaz, Zeynep. “Türk Kültüründeki Ağaç Kültünün İslâmî Devirlerdeki Devamı”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 51, (2003), 99–110.
35. Küçük, Mehmet Alparslan. “Geleneksel Türk Dini’ndeki ‘Ana / Dişil Ruhlar’a Mitolojik Açıdan Bakış”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1, (2013), 105–134.
36. Ocak, Ahmet Yaşar. Türkler, Türkiye ve İslam. İstanbul: İletişim Yayınları, 2013.
37. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi I: Kaynak ve Açıklamalarıyla Destanlar.5. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
38. Ögenler Oya ve Gülçin Yapıcı. “Bir Grup Üniversite Öğrencisinin Batıl İnanışlar ve Hastalıklara Karşı Tutum ve Davranışlarının Değerlendirilmesi”. Cumhuriyet Tıp Dergisi, 34(1), (2012), 1-8.
39. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuklu Sanatında Hayat Ağacı Motifi”. Belleten, 32(125), (1968), 25–36.
40. Örnek, Sedat Veyis. Sivas ve Çevresinde Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili Bâtıl İnançların ve Büyüsel İşlemlerin Etnolojik Tetkiki. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1966.
41. Roux, Jean Paul. Türklerin ve Moğolların Eski Dini. çev. Aykut Kazancıgil. İstanbul: İşaret Yayınları, 1994.
42. Roux, Jean Paul. “Anadolu Tahtacıları”. çev. C. Meriç. Kültür Araştırmaları Dergisi, 4, (2020), 213–229.
43. Saenko, V. Irina “The Superstitions of Today’s College Students”. Russian Education and Society, 47(12), (2005), 76–89.
44. Sarpkaya, Seçkin. “Azerbaycan Türklerinin Efsanelerinde Ekofolklor Bakış Açısıyla Av, Su ve Ağaç”. Folklor Akademi Dergisi, 5(1), (2022), 59–77.
45. Skinner, Burrhus Frederic. “Superstition in the Pigeon”. Journal of Experimental Psychology, 121(3), (1992), 273–274.
46. Tatlılıoğlu, Durmuş “Türkmen Irımları (Halk İnançları)”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, (2000), 151–166.
47. Tekin, Talat. Orhun Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
48. Zaripova Çetin, Çulpan. “Tatar Folklor ve Halk Edebiyatında Kayın Ağacı”. Journal of Turkish Studies, 4(3), (2009), 584–601.