TÜRKİSTAN’DAN ANADOLU’YA CAKŞILIK (İYİLİK) VE CAMANDIK (KÖTÜLÜK) ALGISI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

İyilik ve kötülük felsefi düşüncenin en temel tartışma alanlarından birini oluşturur. İyilik ve kötülük kavramları kişiden kişiye ve toplumdan topluma farklı anlamlar içerebilir. İyilik ve kötülük genelde birbirinin karşıtıdır ancak bazen de birbirini tamamlar. İyilik ve kötülük kavramları felsefe başta olmak üzere birçok disiplinin çalışma alanına girer. Makale Türk dili tarihinin ilk örneklerinden yola çıkarak günümüz Türkistan coğrafyasının kadim halklarından olan Kırgız Türklerinin atasözleri ve deyimlerinde, Manas destanında ve Cengiz Aytmatov’un Beyaz Gemi adlı romanında karşımıza çıkan cakşılık (iyilik) ve camandık (kötülük) algılarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bununla birlikte Anadolu sahasını en yüksek seviyede temsil eden Mevlana ve Yunus Emre’nin eserleri üzerinden Anadolu coğrafyasının cakşılık ve camandık algıları da çalışma kapsamındadır. Kırgız kültürünün genetik kodlarını çok iyi temsil ettiğini düşündüğümüz Manas destanı ve Cengiz Aytmatov’un eserleri çalışmamız için çok değerli veriler sunmaktadır. Anadolu sahası için ise Anadolu Türklüğünün cakşılık ve camandık algılarını tespit etme noktasında iki büyük değer Mevlana ve Yunus Emre tercih edilmiştir. Türkistan sahasının temsili noktasında Kırgız Türklerinde evlilikte, anne baba olunduğunda veya yeni ev sahibi olunduğunda söylenen kutlama sözleri, çalışılan işte başarı ve terfi, insanın iyi nitelikleri, bireyin maddi ve manevi zenginlikleri, işseverlik, çalışkanlık, hayırseverlik, adillik, saflık, doğallık, geleneklere bağlılık, annelik, toylarda, düğünlerde eğlencelerde akraba ve komşularla bir araya gelmek, yedi atayı bilmek, büyüklere saygılı davranmak, aile kurmak, çocuk sahibi olmak, ana dile saygı göstermek ve doğaya saygılı olmak iyilik unsurları olarak göze çarpmaktadır. Doğal felaketler, savaşlar, kıtlık, kötü huylu olmak, ahlaki bozulma, büyüklere saygısızlık, rüyada kabus görmek, adaletsizlik, doğanın tahrip edilmesi, çocuksuzluk, ayrılmak/boşanmak, kargışa uğramak ise kötülük unsurları olarak dikkat çekmektedir. Anadolu sahasının temsili noktasında Mevlana’ya göre cakşılık hoşgörülü olmak, alçakgönüllü olmak ve iyiliği aramaktır. İnsan iyilik ararsa içinde kötülük kalmaz. İnsan sevgisi Yunus Emre’de önemli bir değer ve iyiliktir. Yunus Emre, İslam'ın sabır, kanaat, hoşgörü, cömertlik, iyilik ve fazilet değerlerini benimsemeye yönelik telkinleriyle yüzyıllardır tüm insanlığa yol göstermektedir. Yunus Emre cakşılık/camandık problemi konusunda hayır ve şer ifadelerini kullanır. Kötülüğü acı ve ızdırap olarak görür.

Anahtar Kelimeler

• İyilik
• Kötülük
• Türkistan
• Kırgızistan
• Anadolu

A STUDY ON THE PERCEPTION OF JAKSHYLYK (GOODNESS) AND JAMANDYK (EVIL) FROM TURKESTAN TO ANATOLIA

Öz

Good and evil constitute one of the most fundamental areas of discussion in philosophical thought. The concepts of good and evil can have different meanings from person to person and from society to society. Good and evil are generally opposites, but sometimes they complement each other. The concepts of good and evil are within the scope of many disciplines, especially philosophy. The article aims to identify the perceptions of jakshylyk (goodness) and jamandık (evil) that appear in the proverbs and idioms of the Kyrgyz Turks, one of the ancient peoples of today's Turkestan geography, in the Manas epic and in Cengiz Aytmatov's novel The White Ship, based on the first examples of the history of the Turkish language. In addition, the Anatolian geography's perceptions of jakshylyk and jamandyk are examined through the works of Mevlana and Yunus Emre, who represent the Anatolian field at the highest level. In addition, the Manas epic and the works of Chingiz Aytmatov, which we think represent the genetic codes of Kyrgyz culture very well, also provide valuable data for our study. For the Anatolian field, the works of Mevlana and Yunus Emre, two great values in determining the perceptions of Anatolian Turks as jakshylyk and jamandyk, were preferred. Among the Turkestan region Kyrgyz Turks, the words of congratulations said upon marriage, becoming a parent or owning a new home, success and promotion in a job, the good qualities of a person, the material and spiritual wealth of the individual, businesslikeness, diligence, charity, fairness, purity, naturalness, loyalty to traditions, motherhood, getting together with relatives and neighbors at weddings and entertainments, knowing the seven ancestors, treating elders with respect, starting a family, having children, showing respect to the mother tongue and being respectful to nature stand out as elements of goodness. Natural disasters, wars, famine, bad temper, moral deterioration, disrespect for elders, nightmares, injustice, destruction of nature, childlessness, separation/divorce, and curses are the elements of evil that draw attention. According to Rumi, chastisement means being tolerant, humble, and seeking goodness. If a person seeks goodness, there will be no evil left in them. Love of humanity was a significant value and virtue for Yunus Emre. For centuries, Yunus Emre has been guiding all of humanity with his inculcations to embrace the Islamic values of patience, contentment, tolerance, generosity, kindness, and virtue. Yunus Emre uses the terms "good" and "evil" to describe the problem of good/evil. He sees evil as pain and suffering.

Anahtar Kelimeler

• Goodness
• Evil
• Turkestan
• Kyrgyzstan
• Anatolia

Kaynakça

1. Abduldaev, E ve İsayev D. Kırgız Tilinin Tüşündürmö Sözdügü (1) (KTTS). 1983.
2. Artun, Erman. Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2001.
3. Atalay, Besim. Divanü Lügat-it Türk. Ankara: TDK Yayınları, 1986.
4. Aytmatov, Çıngız. Çıgarmalarının Segiz Tomduk Cıynagı, 3T. Bişkek: Biyiktik Yayınları, 2008.
5. Aytmatov, Çıngız. Biz Düynönü Canırtabız, Düynö Bizdi Canırtat. Frunze: Kırgızstan Yayınları, 1988.
6. Artıkbayev, Kaçkınbay. XX. Kılımdagı Kırgız Adabiyatının Tarıhı. Bişkek: Turar Yayınları, 2015.
7. Balasagın, Cusup. Kuttuu Bilim. Bişkek: Arkus Basması, 2015.
8. Caferoğlu, Ahmet. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları, 1993.

9. Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary Of Pre Thirteenth Century Turkish. Oxford University Press, 1972.
10. Derbişeva, Zamira. Vselennaya Çingiza Aytmatova. Bişkek: KTMÜ Yayınları, 2012.
11. Drevnetyurkskiy slovar’. (DTS). Leningrad: Nauka, 1969.
12. Ergin, Muharrem. Orhun Abideleri. İnceleme. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2011.
13. Ercilasun, A, B. ve Akkoyunlu. Divanu Lügati't Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015.
14. El Adabiyatı seriyası. Makal-lakaptar. Bişkek, 2001.
15. Eşmatov, R. Adabiy Tüştördün Körköm Tabiyatı (20. Kılımdagı Kırgız Prozası: 50-80-Cıldar). Bişkek: Turar Yayınları, 2015.
16. Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları, 2007.
17. Gümüştepe, N.P., Ayaz, B. “İslami Dönem Türk Destanlarında Kötülüğün Masal Unsurları İle Temsili: Battâlname Örneği” Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, 2018 Cilt: 11, Sayı: 22, s.77-97.
18. Hançerlioğlu, Orhan. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1999.
19. Hidayetoğlu, A.S. Hazreti Mevlâna Muhammed Celaleddin-i Rumi. Hayatı ve Şahsiyeti. Konya: Konya Valiliği Yay., 2005.
20. Jamal, A. Gündelik Hayatta Mevlâna ve Sufizm. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2007.
21. Kaya, Selim. “Türklerde Adalet ve İyilik (Faydacılık) Değerleri Üzerine Bir İnceleme (X-XI. Yüzyıl). Katre Uluslararası İnsan Araştırmaları Dergisi. Volume 8 Issue 2, (2023), Aralık.
22. Kırbaşoğlu Kılıç, L. ve Yaprakgül, Ç. “Divanu Lügati’t Türk’te Eğitsel Değerler.” Çocuk, Edebiyat ve Dil Eğitimi Dergisi, 1 (1), (2018), 39-58.
23. Kırgız Uluttuk İlimder Akademiyası. Kırgız Tilinin Sözdügü I, (KTS). 2010.
24. Kırgız Uluttuk İlimder Akademiyası. Manas Ensiklopediyası 1 Tom. Bişkek, 2015.
25. Küçükbezirci, Yağmur. “Mevlâna’nın Hoşgörü Felsefesi ve İletişim.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 30, (2013), ss. 19-25.
26. Orozobaev, Mayrambek. “Kırgızcadaki Pir İnancıyla İlgili Bazı Kelimeler Üzerine.” Bilig sayı 59, (Güz 2011), s.191-202.
27. Starostin, S. A., Dybo, A. V., Mudrak, O. A. An Etymological Dictionary of Altaic Languages. Leiden: Brill Academic Pub, 2003.
28. Şahin, M. K. “Yunus Emre Düşüncesinde Hayır ve Şer” ODÜSOBİAD Yunus Emre ve Türkçe Özel Sayısı (2021), 1-8 Doi: 10.48146/odusobiad.1039927.
29. Tatcı, Mustafa. Yunus Emre Divanı İnceleme. İstanbul: Meb Yayınları, 2005.
30. Topuz, Metin. “Kirli Bir Irmağı Arındıran Deniz Olma İstenci: Nietzsche’nin Ahlaki İyilik ve Kötülüğe Yönelik Eleştirileri.” International Journal of Social Inquiry, 16(1), (2023), pp.351−369.
31. Useev, Nurdin. Yenisey Cazma Estelikteri I: Leksika cana Tekstter. Bişkek: Turar Yayınları, 2011.
32. Ükübayeva, Layli. Çıngız Aytmatov cana Azırkı Adabiy Protses. İlimiy Makalalar. Bişkek: Turar Yayınları, 2013.
33. Ükübayeva, Layli. Çıngız Aytmatov cana Kırgız Adabiyatı. Monografiya, Adabiy Sın-Makalalar. Bişkek: Turar Yayınları, 2012.
34. Yudahin, K.K. Kırgızsko-Russkiy Slovar’. 1965.
35. Dijital Kaynak: (tdk.https://sozluk.gov.tr/)