KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE VE KLASİK FARS ŞİİRİNDE TÜRKİSTAN’IN HOŞ KOKULU ESİNTİLERİ
Öz
Bu çalışmada, Orta Asya’nın önemli bir bölgesini oluşturan Türkistan coğrafyasına ait öne çıkan ünlü şehirlerin, Klasik Türk ve Fars edebiyatı şiirlerindeki edebi temsilleri ve kullanımları incelenmiştir. Türkistan, geçmişten günümüze yer aldığı coğrafi konum, barındırdığı zenginlikler ve güzellikler nedeniyle çeşitli açılardan hem Türkler hem de Farslar için daima önemini muhafaza etmiştir. Nitekim Türkistan eski dönemlerden beri kaliteli ve eşsiz ipekli dokumalarıyla; bu bölgeden çıkarılan değerli yeşim taşıyla; bu geniş coğrafyaya özgü ceylanlardan elde edilen değerli ve hoş kokulu miskiyle herkes tarafından tanınmış ve tüm bunlara ek olarak burada yaşam süren çekik gözlü, beyaz tenli ve güzel yüzlü insanlarıyla meşhur olmuştur. Türkistan coğrafyasında bu eşsiz ve kıymetli hazineleriyle ünlenen Hoten, Çiğil, Halluh, Ferhâr gibi eski ve önemli şehirler, gerek Klasik Türk edebiyatı gerekse Klasik Fars edebiyatı şairleri tarafından fazlaca kabul görmüştür. Bu şehirler her iki edebiyatta da kimi zaman şairler tarafından topografya bağlamında bir mekân ismi olarak kullanılmış; kimi zaman kâfiye ya da redif bünyesinde yer almış ve çoğunlukla âşığın aklını, sabrını ve gönlünü çalıp götüren sevgilinin emsalsiz güzelliğini anlatırken benzetme unsuru olmuştur. Dolayısıyla Türkistan, çeşitli açılardan hem Klasik Türk edebiyatında hem de Klasik Fars edebiyatında şairlerin şiirlerinde kullanım bulan kıymetli ve zengin veriler barındırmaktadır. Çalışmada, Klasik Türk edebiyatı ve Klasik Fars edebiyatında yer alan Türkistan’ın şehirleri, seçilen şairlerin şiir divanları taranmak suretiyle tespit edilmiş; her iki edebiyatta ortak olarak kullanım bulan Türkistan coğrafyasında yer alan şehirler kategorize edilmiştir. Karşılaştırmalı edebiyat incelemesi yöntemi çerçevesinde istatiksel verilerin daha anlaşılır ve görünür olması bağlamında Klasik Türk şiirinde ve Klasik Fars şiirinde bu şehirlerin şairlerce kullanım oranlarının analizi yapılan tabloyla gösterilmiştir. Klasik Türk edebiyatında ve Klasik Fars edebiyatında belirli şairlerin seçilen örnek beyitlerinin incelenmesi hususunda mukayeseli metin yorumlama odaklı bir analiz gerçekleştirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
FRAGRANT BREEZES OF TURKESTAN IN CLASSICAL TURKISH AND CLASSICAL PERSIAN POETRY
Öz
In this study, the literary representations and uses of prominent cities of Turkestan, which constitutes an important region of Central Asia, in the poems of Classical Turkish and Persian literature were examined. Turkestan has always maintained its importance for both Turks and Persians from various aspects due to its geographical location, riches and beauties from past to present. Indeed, since ancient times, Turkestan has been known by everyone for its high-quality and unique silk fabrics; the valuable jade extracted from this region; the valuable and fragrant musk obtained from the gazelles specific to this vast geography; and in addition to all these, it has become famous for the slanted-eyed, white-skinned and beautiful-faced people living here. Old and important cities such as Khoten, Çigil, Khalluh and Farkhar, which are famous for their unique and valuable treasures in the geography of Turkestan, have been widely accepted by the poets of both Classical Turkish and Classical Persian literature. These cities were sometimes used by poets as a place name in the context of topography in both literatures; sometimes they were included in rhyme or repeated rhyme and mostly became an element of simile while describing the matchless beauty of the beloved who stole the lover's mind, patience and heart. Therefore, Turkestan contains valuable and rich data from various perspectives that find use in the poems of poets in both Classical Turkish literature and Classical Persian literature. In the study, the cities of Turkestan, which are included in Classical Turkish literature and Classical Persian literature, were determined by scanning the poetry divans of the selected poets; the cities in the geography of Turkestan, which are commonly used in both literatures, were categorized. In the context of making statistical data more understandable and visible within the framework of the comparative literature analysis method, the analysis of the usage rates of these cities by poets in Classical Turkish poetry and Classical Persian poetry is shown in the table. An analysis focused on comparative textual interpretation was carried out on the examination of selected sample couplets of certain poets in Classical Turkish literature and Classical Persian literature.
Anahtar Kelimeler
