THE QUR'AN TRANSLATION WRITTEN IN KARAKHANID TURKISH: THE PRINCETON MANUSCRIPT (MISSING PARTS OF THE RYLANDS MANUSCRIPT)

Öz

This study demonstrates that the manuscript preserved in the Princeton University Library in the United States (Garrett no. 33Ge South wall 17) and the manuscript found in the John Rylands Library at the University of Manchester in England (Arabic Manuscripts 25-38) are fragments of the same manuscript. Examples provided in the study show that the two manuscripts complement each other's missing parts. The Rylands Qur'an Translation is one of the oldest Turkish translations of the Qur'an and is one of the most important historical texts of the Turkish language due to its exhibition of Karakhanid Turkish features. An additional 762 pages belonging to this valuable manuscript, which was largely incomplete, have been uncovered for the first time through this study. Another goal of this study is to provide a scientific contribution to the dating of this Qur'an translation, which is preserved in scattered form across the University of Manchester Library, the Chester Beatty Library, and the Princeton University Library. In the study, the linguistic features of the Qur'an translation are compared with the linguistic features observed in the Tehran copy, which is the oldest existing manuscript of Rabghūzī’s Qiṣaṣ al-Anbiyā’, and the view that the work was written in the second half of the 12th century or the first half of the 13th century is supported. Furthermore, transcribed text samples are also provided from the Princeton manuscript, which contains the missing parts of the Rylands Qur'an Translation.

Anahtar Kelimeler

• The Holy Qur'an
• Qur'an Translations
• Rylands Manuscript
• Princeton Manuscript
• Karakhanid Turkish

KARAHANLI TÜRKÇESİ KUR’AN TERCÜMESİ: PRİNCETON YAZMASI (RYLANDS YAZMASININ EKSİK KISIMLARI)

Öz

Bu çalışmada, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Princeton Üniversitesi Kütüphanesi İslami Yazmalar Bölümünde Garrett no. 33Ge South wall 17 arşiv numarasıyla saklanan el yazması ile İngiltere’deki Manchester Üniversitesi Kütüphanesi John Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümünde 25-38 arşiv numaralarıyla saklanan el yazmasının aynı yazmanın parçaları olduğu ortaya konmaktadır. Çalışmada verilen örneklerle iki yazmanın birbirlerinin eksik kısımlarını tamamladığı gösterilmektedir. Rylands Kur’an Tercümesi Türkçe yazılmış en eski Kur’an tercümelerinden biri olup Karahanlı Türkçesi özellikleri göstermesi nedeniyle Türk dilinin en önemli tarihî metinlerinden biridir. Büyük bir kısmı eksik olan bu değerli yazmaya ait 762 sayfa daha ilk kez bu çalışmayla ortaya çıkarılmıştır. Bu çalışmayla amaçlanan bir diğer husus ise Manchester Üniversitesi Kütüphanesi, Chester Beatty Kütüphanesi ve Princeton Üniversitesi Kütüphanesinde dağınık hâlde muhafaza edilen bu Kur’an tercümesinin tarihlendirilmesine bilimsel katkı sağlamaktır. Çalışmada Kur’an tercümesinin dil özellikleri, Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sının en eski nüshası olan Tahran nüshasındaki dil özellikleriyle karşılaştırılarak eserin XII. yüzyılın 2. yarısı veya XIII. yüzyılın ilk yarısında yazılmış olduğuna dair görüş desteklenmiştir. Ayrıca Rylands Kur’an Tercümesi’nin eksik kısımlarını içeren Princeton yazmasından transkripsiyonlu metin örnekleri de sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an-ı Kerim
• Kur’an Tercümeleri
• Rylands Yazması
• Princeton Yazması
• Karahanlı Türkçesi

Kaynakça

1. Arberry, Arthur John. The Koran Illuminated. A Hand-list of the Korans in the Chester Beatty Library. Dublin: Hodges, Figgis & Co., 1967.
2. Argunşah, Mustafa. “İlk Kuran Çevirilerinin Dili Üzerine Bir Karşılaştırma”. Yeni Türkiye 25/105 (2019), 386-398.
3. Ata, Aysu. “Karahanlı Türkçesinin İlk Eseri”. Türk Dilleri Araştırmaları 14 (2004a), 95-102.
4. Ata, Aysu. Karahanlı Türkçesi: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası): Giriş Metin - Notlar - Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2004b.
5. Boeschoten, Hendrik Erik. A Dictionary of Early Middle Turkic. Leiden: Brill, 2022.
6. Boltabayev, Saidbek. “Orta Asya Tefsirinin Söz Varlığında Sorunlu Bazı Kelimeler Üzerine Notlar”. Türkbilig 44 (2022), 65-79.
7. Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972.
8. Çetin, Erol. Türkçe İlk Kur’ân Tercümesinin Grameri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.

9. Durgunay, Banu. “Doğu Türkçesine Ait İlk Kur’an Çevirilerinin Tarihlendirilmesine Katkılar”. Gazi Türkiyat 25 (2019), 211-235.
10. Eckmann, Janos. “Doğu Türkçesinde Bir Kur’an Çevirisi”. TDAY‐ Belleten 15/51 (1968), 51‐69.
11. Eckmann, Janos. “Kur’an’ın Doğu Türkçesine Tercümeleri”. çev. Ekrem Ural. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 21 (1973), 15-24.
12. Eckmann, Janos. “Two Fragments of a Qur’an Manuscript with Interlinear Persian and Turkic Translations”, Central Asiatic Journal 13/4 (1969), 287-290.
13. Eckmann, Janos. Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation. Budapeşte: Akadémiai Kiadḥ, 1976.
14. Efe, Seyfullah. “Kur’ân’ın Farsça’ya Tercümesi ve İlk Farsça Tefsirler”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/37 (2013), 221-237.
15. Fatani, Afnan. “Translation and the Qurʻan”. The Qurʻan: an Encyclopedia. ed. Oliver Leaman. 657-669. Great Britain: Routledge, 2006.
16. Guppy, Henry “The Bibliotheca Lindesiana”. Bulletin of the John Rylands Library 30/1 (1946), 185-194.
17. Hitti, Philip K. vd. Descriptive Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts in the Princeton University Library. Princeton: Princeton University Press, 1938.
18. İnan, Abdülkadir. “Eski Türkçe Üç Kuran Tercümesi”. Makaleler ve İncelemeler. 2/128-130. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991.
19. İnan, Abdülkadir. Kur'ân-ı Kerîm'in Türkçe Tercümeleri Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1961.
20. Kök, Abdullah. "Kur’an Tercümesi (Rylands)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 20 Haziran 2025.
21. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/kur-an-tercumesi-rylands
22. Kök, Abdullah. “Türk Hakanlığı Dönemi İlk Türkçe Satırarası Kur’an Çevirisi TİEM 73: İlmî Keşfi ve İlmî Neşri Meselesi”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 14/3 (2018), 191-211.
23. Köprülü, Mehmed Fuad. Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Ötüken, 1980.
24. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
25. Madvaliyev, Abdubahob (ed.) O‘zbek Tilining Izohli Lug‘ati, 4. Cilt. Taşkent: O‘zbekiston Milliy Entsiklopediyasi, 2006.
26. Mingana, Alphonse (1915). “An important Old Turki Manuscript in the John Rylands Library”. Bulletin of the John Rylands Library 2/2 (1915), 129-138.
27. Onur, Samet. “Which is the Oldest Manuscript of Rabghūzī’s Qisas al-Anbiyā?”. Türkiyat Mecmuası 34/2 (2024), 839-875.
28. Onur, Samet. Harezm Türkçesinin İdil Boyundakı Tarihî Seyri ve Nasîhatü’s-Sâlihîn (İnceleme - Tenkitli Metin - Aktarım - Dizin - Tıpkıbasım). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
29. Şen, Serkan – Alagöz, Nesil. “Karahanlı Türkçesi Kur’ân Tercümelerinden Rylands ve Tiem 73 Nüshalarının Eskicillik Bakımından Karşılaştırılması”. XI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı. ed. Serkan Şen - Mediha Mangır. 2046-2062. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2019.
30. Tekin, Şinasi. “Eski Türk Yazı Dillerinin Özellikleri Üzerine Düşünceler ve Bunların Teşekkülü ile Türk Siyasi Birlikleri Arasındaki İlişkiler”. İştikakçının Köşesi. 121-149. İstanbul: Simurg Yayınevi, 2001.
31. Tezcan, Semih. “Janos Eckmann. Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation. Budapest 1976”. TDAY Belleten 26-27 (1981) 279-94.
32. Togan, Zeki Velidi. “Londra ve Tahran’daki İslâmî Yazmalardan Bazılarına Dair”. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 3/1-2 (1960), 133-160.
33. Togan, Zeki Velidi. “The Earliest of the Qur’an into Turkish”. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, 4 /1-2 (1964), 1‐19.
34. Togan, Zeki Velidi. Kur’an ve Türkler. İstanbul: Kayı Yayınları, 1971.
35. Usta, Aydın “Sâmânîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/64-68. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
36. Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuigurischen - Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen, 2021.
37. Yahaghi, Mohammad Jafar‬. “An Introduction to Early Persian Qur’anic Translations”. Journal of Qur’anic Studies 4/2 (2002), 105-109.