ESKİ TÜRK TOPLULUKLARINDA GEYİK SEMBOLİZMİNİ VE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİĞİ ANALİZ ETME

Öz

Makalenin amacı, kültürel anlatılardan hareketle eski Türk topluluklarının geyik ile ilgili anlayışlarını ve geyik sembolünü kullanmaları üzerinden doğayla ilgili yaklaşımlarını ortaya koymak ve bu anlayışların çağdaş sürdürülebilirlik çabalarıyla ilişkilerini tespit etmektir. Öncelikle Türk topluluklarının kültürlerinde geyiğin yeri ve geyik sembolünü kullanma üzerinden onların doğayla ilgili yaklaşımları açıklanmıştır. Türk topluluklarının kültür eserlerinde geyik sembolünü yoğun şekilde kullanmaları ve geyiğe oldukça fazla olumlu özellik atfetmeleri, onların doğaya yönelik olumlu yaklaşımlarının açık bir göstergesidir. Türkler, doğadan faydalanırken ona ve onun dengesine zarar vermemek için aşırı hassasiyet göstermiş ve doğayı dost olarak gördükleri gibi ona ihtiyaç duyduklarının bilincinde olarak doğanın kendi kendini geliştirmesine imkân tanımışlardır. Geyik gibi sembolleri kullandıkları kültürel eserleriyle de gelecek nesillere doğaya nasıl davranılması gerektiği konusunda mesajlar iletmişlerdir. Makalenin son kısmında asıl amaç olan Türklerin geyik ve çevre anlayışlarının çağdaş sürdürülebilirlik ve çevreyi koruma çabalarındaki olası rolü, bu anlayışların analizi yoluyla ortaya konmaya çalışılmıştır. Kentleşme ve sanayileşme gibi gelişmelerle doğayla sağlıklı ilişkisini kaybeden günümüz toplumları, Türk topluluklarının kültürel anlatılarındaki anlayışlardan faydalanabilirler. Türklerin geyik sembolünü kullanmalarında yansımasını bulan çevre anlayışı, onların kültürel ürünlerindeki ruhla birlikte çağdaş çevrecilik çabalarına ve eğitimlerine katkı sağlama potansiyeline sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Genel Türk tarihi
• Eski Türk toplulukları
• Geyik sembolü
• Doğayla uyum
• Sürdürülebilirlik

ANALYZING DEER SYMBOLISM AND SUSTAINABILITY IN ANCIENT TURKIC COMMUNITIES

Öz

The aim of this article is to reveal the ancient Turkic communities’ understanding of deer and their approach to nature through their use of the deer symbol by analyzing their cultural narratives, and to capture the relationship between these understandings and contemporary sustainability efforts. First, the place of deer in Turkic cultures and their approach to nature through their use of deer symbol are explained. The intensive use of the deer symbol in the cultural works of Turkic communities and numerous positive attributes they ascribe to deer are a clear indication of their positive approach to nature. While benefiting from nature, the Turks have shown extreme sensitivity to avoid harming it and its balance. They have regarded nature as a friend and, aware of their need for it, have allowed nature to develop itself. Through their cultural artefacts featuring symbols such as deer, they have also conveyed messages to future generations about how to treat nature. The final section of the article attempts to reveal the potential role of the Turks’ understanding of deer and environment in contemporary sustainability and environmental protection efforts, through an analysis of these understandings. Today’s societies, which have lost healthy relationship with nature due to developments such as urbanization and industrialization, can benefit from the understandings found in the cultural narratives of Turkic communities. The environmental understanding reflected in the Turks’ use of the deer symbol, together with the spirit in their cultural products, has the potential to contribute to contemporary environmentalism efforts and education.

Anahtar Kelimeler

• General History of Turks
• Ancient Turkic Communities
• Deer Symbol
• Harmony with Nature
• Sustainability

Kaynakça

1. Akkuş, Mustafa ve Büşra Bağcı. Geyikli Baba Zâviyesi ve Osmanlı Kuruluş Sürecine Etkisi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 23 (Aralık 2024), 253-270. https://doi.org/10.21021/osmed.1479497.
2. Alan, Sümeyra. Budizm’de Buda-Geyik Münasebetinden Bektaşilikteki Veli-Geyik Münasebetine. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 112 (Aralık 2024), 263-278. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1483486.
3. Alexander, C. Unravelling the Silk Road: Travels and Textiles in Central Asia. Icon Books, 2023.
4. Alieva, Chynara. Kırgızistan Çolpon-Ata Bölgesindeki Petroglifleri Çevresi ile Birlikte Koruma Önerileri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
5. Altın Köprü Kırgızca Dili Öğrenci Kitabı A2, Kırgızistan Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları, No. 194, 2022.
6. Aytaş, Gıyasettin. Türk Kültür ve Edebiyatında Geyik Motifi ve “Haza Destanı Geyik”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 6/12, (1999), 161-170.
7. Aytmataov, Cengiz. Beyaz Gemi, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2023.
8. Baldick, J. Animal and Shaman: Ancient Religions of Central Asia. New York: NYU Press, 2012.

9. Çeribaş, Mehmet ve Emine Taş. Kırgız Sözlü Kültüründe Anne Sütü. İçinde: Aça, Mustafa (ed.) Motif Vakfı Uluslararası Bilimler Sempozyumu Bildiri Kitabı. Motif Vakfı Yayınları 2018.
10. Çetin, Ökkeş Hakan; Özkul Fındık, Nurşen ve Görür, Muhammet. Simgesel ve Biçimsel Özellikleri ile Türk Kültür ve Sanatında Geyik Figürü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 109, (2024), 149-186.
11. Çevirme, H. Alageyik Efsanesi Üzerine Bir İnceleme. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 13, (1999), 251-254.
12. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin ABC’si, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1999.
13. Demirel, Umut. Türk Kaya Resimleri ve Hayvan Sembolizmi Arasındaki İlişki. İçinde: International Turkish Culture and Art Symposium. Proceedings Book, Ankara: Etimesgut Belediyesi, 508-532, 2021.
14. Denizmen, Serap. Mevlana’nın Divanında Kutlu Ceylan Motifi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 27, (2021), 213-238.
15. Derman, Ayşegül ve Aslan, Zeynep. Çevre Eğitimi için Kültürel Bir Bakış Açısı: Dede Korkut Hikayeleri. Turkish Studies. 11/14, (2016), 201-220.
16. Doğan, Süreyya. Ekoeleştiri ve Buket Uzuner’in Romanları. Kesit Akademi Dergisi. 3/11, (2017), 673-692.
17. Durmuş, İlhami. Arkeolojik Kalıntı, Buluntu ve Yazılı Belgelere Göre Köl Tigin-Bilge Kağan Anıtlıkları ve Bu Anıtlıklardaki Türk Kültür Unsurları. Gazi Türkiyat, 1/1, (2007), 35-58.
18. Ergin, Muharrem, Orhun Abideleri, Hisar, 2003.
19. Esin, Emel, Türk Mitolojisine Giriş, İstanbul: Kabalcı, 2001.
20. Gömeç, Saadettin, Şamanizm ve Eski Türk Dini, Ankara: Berikan, 2011.
21. Gümüş, İbrahim. Mitolojiden Kültür Endüstrisine: Çin’de Ay Keki. Mitoloji Araştırmaları. 4, (2022), 103-116.
22. Hupfauf, Peter. The Art of the Eurasian Steppe: Its Influence on European Cultures. Taylor & Francis, 2024.
23. Jacobson, Esther. The Deer Goddess of Ancient Siberia, Leiden-New York-Köln: E. J. Brill, 1993.
24. Kaderli, L. ve Alieva, C. An Evaluation on Detection Study of the Petroglyphs in the Region of Cholpon-Ata, Kyrgyzstan. Cedrus, 10, (2022), 69-93.
25. Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken, 1997.
26. Kalpaklı, Fatma. Alageyik Filmi ile Avcı Filmindeki Geyik İmgesine Karşılaştırmalı Bir Bakış. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 24, (2021), 1096-1112.
27. Kara, Büşra. Eski Türk İnançlarının Türk İslâm Anlayışındaki İzleri. Kırşehir: Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
28. Karadavut, Zekeriya ve Yeşildal, Ünsal Yılmaz. Anadolu Türk Folklorunda Geyik, Milli Folklor Dergisi, 19/76, (2007), 102-112.
29. Kılıç, Ebru. Uygur Türklerinin Destan ve Halk Hikayelerinde Hızır Tipi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. 4, (2014), 45-55.
30. Kılıç, Erol ve Hatiboğlu, Sabriye (2021). İslam Öncesi Anadolu Uygarlıklarının Çağdaş Türk Resimlerine İzdüşümü. İçinde: International Turkish Culture and Art Symposium. Proceedings Book, Ankara: Etimesgut Belediyesi: 508-532.
31. Mandaloğlu, Mehmet. Türk Mitolojisinden Anadolu’ya Taşınan Kültür: Geyik Motifi Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6/27, (2013), 382-391.
32. O’Dell, E. J. Mapping the Silk Road: Geographies of Nature, Affect, and Spirituality in the Turkmen Poetry of Magtymguly Pyragy. International Journal of Persian Literature, 7, (2022), 3-32.
33. Oleszkiewicz-Peralba, M. Mythology and Symbolism of Eurasia and Indigenous Americas: Manifestations in Artifacts and Rituals. Berghahn Books, 2022.
34. Omarbekov, Talas; Khabizhanova, Gulnara ve Iskakova, G. The Nature and Human Being in the Turkic World-View. Journal on Advances in Pure & Applied Sciences, 1, (2013), 348-353.
35. Ögel, Bahaeddin, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi: Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1984.
36. Ögel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993.
37. Ögel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, II. Cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.
38. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, I. Cilt, Türklerde Köy ve Şehir Hayatı, Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
39. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, IV. Cilt, Türklerde Yemek Kültürü, Ankara: Kültür Bakanlığı, 1978.
40. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, VI. Cilt, Türklerde Tuğ ve Bayrak, Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
41. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, VII. Cilt, Türklerde Ordu, Ordugah ve Otağ, Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
42. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, VIII. Cilt, Türklerde Devlet ve Ordu Mehteri, Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
43. Ögel, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, IX. Cilt, Türk Halk Musikisi Aletleri, Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
44. Özhancı, Elif ve Candan, Elif. Türklerde Geyik Miti ve Geyikler Lanetler Oyununda Geyik Motifinin İzleklerinin Belirlenmesi. Art Vision, 31/54, (2025), 82-90.
45. Öksüz, Elif. Dede Korkut Destanlarından Begil Oğlu Emren Destanı Üzerine Simgesel Bir Yorum Denemesi. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. 5, (2010), 74-86.
46. Sezer, Muhammed Abdülbasit. Geyik Avı ile İlgili İnanışlar: Alageyik ve Geyikler Lanetler Örneği. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 10/2, (2022), 97-105.
47. Tanyu, Hikmet. Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1968.
48. Taşağıl, Ahmet, Kök Tengri’nin Çocukları: Avrasya Bozkırlarında İslam Öncesi Türk Tarihi, İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2015.
49. Tekçe, E. Fuat. Pazırık, Altaylardan Bir Halının Öyküsü, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993.
50. Tunçer, Azize Serap. Kırgız Edebiyatında Doğa-İnsan İlişkilerinin Günümüz Çevre Etiği Perspektifinden İrdelenmesi. İçinde: Tunçer, Azize Serap ve Sakhı, Zhuldyz (ed.). I. Uluslararası Cengiz Aytmatov Kırgız Kültürü, Tarihi ve Edebiyatı Sempozyumu Tam Metin Kitabı. Iksad Yayınları, 2018.
51. Turan, Seçil. Derviş Zaim Filmlerinin Ekoeleştirel Yaklaşımla İncelenmesi: Devir, Balık ve Rüya. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14/2, (2022), 199-223.
52. Turgut, Vedat. Ahu ve Derviş: XIII. Yüzyıl Tasavvuf Dünyası Üzerine Bazı Yeni Bulgular. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 96, (2020), 11-32.
53. Uyar, Turgut. Geyikli Gece (şiir). https://siir.sitesi.web.tr/turgut-uyar/geyikli-gece.html (erişim: 27.06.2025) Uzuner, Buket. Uyumsuz Defne Kaman’ın Maceraları Su. Everest Yayınları, 2024.
54. Yorulmaz, Hikmet. Kültür Ekonomisi ile Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki: Türkiye Örneği. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.