ANTROPOSEN ÇAĞDA EKOKÜLTÜREL MİRASI SÜRDÜREN ALEVİ TÜRKMENLERİ: SIRAÇ BELGESELİ ÜZERİNDEN BİR ANALİZ

Öz

Antroposen çağ, insan faaliyetlerinin dünya üzerindeki ekolojik ve jeolojik etkilerinin geri döndürülemez boyutlara ulaştığı bir dönemi ifade etmek için kullanılmaktadır. Küresel iklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin azalması ve doğal kaynakların tükenmesi, bu çağın en görünür kriz başlıkları arasında yer alırken; yerel halkların doğayla kurduğu geleneksel ilişkiler, bu krize karşı alternatif bir bilgi ve yaşam biçimi önerisi sunmaktadır. Bu bağlamda, Alevi Türkmen topluluklarının doğayla kurduğu kutsal ve ritüel temelli bağ, yalnızca bir inanç sistemi değil; aynı zamanda ekolojik bir direnç ve kültürel hafızanın taşıyıcısı olarak değerlendirilebilir. Alevilik, merkezine doğumdan ölüme doğayla bütünleşmiş bir yaşamın sırlarına vâkıf olmayı alan, yerle ve zamanla kurduğu ilişkide ritüeli bir hatırlama ve yaşatma biçimi olarak sürdüren bir inanç sistemidir. Özellikle Alevi Türkmen topluluklarında dağ, su, ağaç gibi doğal varlıkların kutsallığı, Antroposen çağda doğadan kopuşa karşı bir kültürel karşı duruş olarak okunabilir. Bu yaşam biçimi, doğayı yalnızca korunması gereken bir kaynak olarak değil, aynı zamanda kutsalın bir yansıması, topluluğun hafızası ve yaşamın asli parçası olarak görmektedir. Bu çalışmada; Alevi Türkmenlerinin kültürel olarak doğayla kurduğu derin ve çok katmanlı ilişki, Sıraç belgeseli üzerinden incelenecektir. Belgeselin sunduğu anlatılar, görsel semboller ve tanıklıklar; hem Alevi ritüel pratiklerinin doğa ile bağını görünür kılmakta hem de modernleşme ve ekolojik yıkıma karşı sürdürülen sessiz ama güçlü bir direnişi temsil etmektedir. Yapılan ekokültürel çözümleme ile Antroposen çağda unutulmaya yüz tutmuş ekokültürel mirasın yalnızca çevresel değil aynı zamanda toplumsal ve kültürel düzeyde ne denli önemli olduğu ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türkmen Alevileri
• Androposen
• Ekosentrizm
• Belgesel Film
• Sıraç Belgeseli

ALEVI TURKMEN CONTINUING THE ECOCULTURAL HERITAGE IN THE ANTHROPOCENE AGE: AN ANALYSIS IN THE SIRAÇ DOCUMENTARY

Öz

The Anthropocene era is used to describe a period in which human activities have had irreversible ecological and geological impacts on the world. Global climate change, declining biodiversity, and depletion of natural resources are among the most visible crises of this era, while the traditional relationships that local communities have established with nature offer an alternative form of knowledge and way of life in response to this crisis. In this context, the sacred and ritual-based connection that Alevi Turkmen communities have with nature can be seen not only as a belief system but also as a carrier of ecological resilience and cultural memory. Alevism is a belief system that centers on understanding the secrets of a life integrated with nature from birth to death, and that continues to be a form of ritual remembrance and preservation in its relationship with place and time. Especially in Alevi Turkmen communities, the sacredness of natural entities such as mountains, water, and trees can be read as a cultural resistance against the separation from nature in the Anthropocene era. This way of life views nature not merely as a resource to be protected but also as a reflection of the sacred, the memory of the community, and an essential part of life. In this study, the deep and multi-layered relationship that Alevi Turkmen have established with nature culturally will be examined through the documentary Sıraç. The narratives, visual symbols, and testimonies presented in the documentary both reveal the connection between Alevi ritual practices and nature and represent a silent yet powerful resistance against modernization and ecological destruction. Through an eco-cultural analysis, this study aims to highlight the importance of eco-cultural heritage, which is in danger of being forgotten in the Anthropocene era, not only at the environmental level but also at the social and cultural levels.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Alevis
• Antropocene
• Ecocentrism
• Documentary Film
• Sıraç Documentary

Kaynakça

1. Adalı, B. (1986). Belgesel Sinema. Hil Yayın. İstanbul.
2. Andrews, P. A. (1989). Ethnic Groups in the Republic of Turkey. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.
3. Armes, R. Sinema ve Gerçeklik. Çeviren: Z. Ö. Barkot. İstanbul: Doruk Yayınları. 2011.
4. Avcı, B. (1999). Belgesel Sinemacı Yönüyle Sabahattin Eyüboğlu. Anadolu Üniversitesi Yayınları. No: 1087. Eskişehir.
5. Beyazperde.com (2024). https://www.beyazperde.com/filmler/film-314725/
6. Birge, J. K. (1937). The Bektashi Order of Dervishes. London: Luzac & Company.
7. Bolat, N., Özdemir, K. T. “Alevilik ve Bektaşiliğin Animasyon Filmde Temsili: Hünkâr Bektaş Aslan ve Ceylan Örneği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 108 (Aralık 2023), 381-402.
8. Cereci, S. Belgesel Film. İstanbul. Şule Yayınları. 1997.

9. Çamuroğlu, R. (1997). Tarih ve Kimlik: Alevi Tarih Söyleminde Kimlik ve Gelenek. Istanbul: İletişim Yayınları.
10. Çamuroğlu, R. (2008). Alevilik: Tarih, İnanç, Güncel Tartışmalar. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Çetin, Z. (2017). “Çorum Kayı Köyü Alevilerinde Evlenme”. Alevilik Bektaşilik Araştırmaları Dergisi. Sayı.15. ss. 223-253.
12. Demir, C. M. (2024). Levinas Felsefesine Bir Uzanım: Öteki’nin Ontolojik Konumlandırılması. MBSJCS, Cilt 9, Sayı 2, Sayfa 151-164.
13. Dinç, M. (2019). Sıraç Belgeselini Folklorik Film Bakışıyla Okumak” . Uluslararası Toplum ve Kültür Araştırmaları Sempozyumu. Tam Metin Bildiriler Kitabı.
14. Elçi, A. C. Anadolu Aleviliğinde Cem Âşıklığı/ Zâkirliği. Çubuk / Şabanözü Merkezli Alevi Ocaklarındaki Cem Âşıklığı/ Zâkirliği Örneği İle. Ankara: Gazi Kitabevi. 2017.
15. Elçi, A. C. “Aleviliğin Medyaya Yansıması Üzerine Bir Değerlendirme”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Kış-Aralık 2024, Sayı 112, 279-294.
16. Erçandırlı, Y. (2019). “Antroposen Çağında Marx ve Eko-Marksizm(ler): Toplum-Doğa İlişkisinin Diyalektiği”. Praksis. 50 Sayı. 179-203.
17. Erçandırlı, Y. (2023). Antroposen’i Nasıl Anlamalıyız? Eleştirel Gerçekçilik, Diyalektik Materyalizm ve Özne Sorunsalı. Amme İdaresi Dergisi, Cilt 56, Sayı 2, Haziran. 35-62.
18. Gökdağ, E. ve Poyraz, E. (2020). “Cem Törenleri İle Tiyatro Sanatının Yapısal Özelliklerinin Karşılaştırılması”. İMÜ Sanat Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt: 6, Sayı: 1, s. 8-26.
19. Gün, T. (2012). “Türkiye’deki belgesel tarihi”. Araştırma Yazısı. Mayıs 2012.
20. Halbwachs, M. (1992). On Collective Memory. (Ed. & Trans. Lewis A. Coser). Chicago: University of Chicago Press.
21. Haraway, D. (1988). “Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective.” Feminist Studies, 14(3), 575–599.
22. Kamera Arkası, Sıraç Filmi Künyesi. Erişim Tarihi: 20.05.2025 https://www.kameraarkasi.org/yonetmenler/belgeseller/TRT/sirac.html
23. Kara, İ. (2010). Aleviliğin Tarihsel Arka Planı ve İnanç Yapısı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Kehl-Bodrogi, K. (1988). Die Kizilbas/Aleviten: Untersuchungen Über Eine Esoterische Glaubensgemeinschaft in Anatolien. Berlin: Klaus Schwarz Verlag.
25. Latour, B. (2004). Politics of Nature: How to Bring the Sciences into Democracy. Cambridge: Harvard University Press.
26. Latour, B. (2014). Biz Hiç Modern Olmadık. Çeviren: A. Coşkun. İstanbul: Metis Yayınları.
27. Marcus, H. (1990). Tek-Boyutlu İnsan. Çeviren: Aziz Yardımlı. İdea Yayınları. İstanbul.
28. Markussen, H. (2005). “Gender in Alevi Rituals and Beliefs.” In The Alevis in Turkey: Emergence of a Secular Islamic Tradition, edited by D. Shankland. Routledge.
29. Marks, L. U. (2000). The Skin of the Film: Intercultural Cinema, Embodiment, and the Senses. Durham: Duke University Press.
30. Mathews, F. (2020). Ecological Civilization: A Premise, a Promise and Perhaps Aprospect. The Ecological Citizen, 3(Suppl C), 47-54.
31. Melikoff, I. (1993). Uyur İdik Uyardılar: Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları. İstanbul: Cem Yayınları.
32. Merriam Webster Dictionary (2025). Antropocen Etimoloji. Erişim: 03.06.2025. https://www.merriam-webster.com/dictionary/Anthropocene
33. Naess, A. (1986). The deep ecological movement. Philosophical Inquiry, 8(1-2), 10-31.
34. Nijat, Ö. (1981). Sinema ve Televizyon Terimleri Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayını. Ankara.
35. Orpak, M. (2021). Kalkınma ve Eko-Kültürel Gelişmişlik. Batı Akdeniz Kalkınma ve İşbirliği Dergisi – BAKİ. Sayı: 1. ss. 25-31. ISSN 2791-917X.
36. Öney, F. (2007). “Türkmenler, Alevilik ve Anadolu Üzerine Okuma Notları”. Artizan. Erişim: 15.06.2025.https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/turkmenler-alevilik-ve-anadolu-uzerine-okuma-notlari/ Polat, K. (2013). “Milli Bütünlüğümüzün Kaynakları: Türkistan' dan Anadolu'ya Gelenek ve İnanışlarımız”. Yeni Türkiye Dergisi. Sayı 53. ss.1056-1068.
37. Rotha, P. Belgesel Sinema. Çeviren: İbrahim Şener. İstanbul: İzdüşüm Yayınları. 2000.
38. Sami, K. (2013). “Kırsal Alevî Kültüründe Çevre, Mekân ve İnsan Etkileşimi - İki Köy Örneği”. Bilig Dergisi. Güz, sayı 67. ss.169-194.
39. Sever, O. (2022). “Antroposen Krizinde Batı Bilgeliğini Düşünmek”. Reflektif Journal of Social Sciences. Vol. 3(3). ss. 389-407.
40. Shankland, D. (1999). Islam and Society in Turkey. Huntingdon: Eothen Press.
41. Shiva, V. (2005). Earth Democracy: Justice, Sustainability, and Peace. Cambridge, MA: South End Press.
42. Şener, C. (2015). Alevilikte Yol, Erkân ve İnanç Pratikleri. İstanbul: Can Yayınları.
43. T.C. Turizm ve Kültür Bakanlığı. kultur.gov.tr, Erişim: 10.11.2025.
44. Töre, M. (2025). “Su Kültünün Türkmen Kültüründeki İzleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Güz-Eylül 2025, Sayı 115, ss. 369-384.
45. Turner, V. (1974). Dramas, Fields, and Metaphors Symbolic Action in Human Society. New York: Cornell University Press.
46. Türkmen, M. Y. & Cereci, S. (2021). “Belgesel Film Müziği: Roller, Yaklaşımlar, Etkiler”. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18 (48), 43-53.
47. YouTube Sıraç Belgeseli. 2016. Erişim: 15.06.2025. https://www.trtbelgesel.com/tr/main/archive/sirac/191