HOCA AHMED YESEVÎ, YÛNUS EMRE VE DEDE ÖMER RÛŞENÎ’DE BENLİK İNŞASINDA MİSKÎNLİK KAVRAMI

Öz

Ahmed Yesevî; sözü, ihlâsı, îmânı ve bu inancın yansıdığı sanatı ile Türklüğün kader dünyasına ve mânevî hayatına asırlarca yol göstermiş ve hâlâ da yaşayan mânevî ruhuyla yol göstermekte olan büyük bir Türk şeyhidir. Dîvân-ı Hikmet’iyle önce dervişânının gönlüne ve onların samimi gayretleriyle Orta Asya’dan Anadolu’ya, Balkanlara ve dünyanın birçok coğrafyasına İslâm’ın iman, aşk ve tevhid nurunu yayan bir Orta Asya meşalesidir. Bu meşalenin yaktığı hikmet ateşinin çerağlarından biri Anadolu topraklarındaki Yûnus Emre iken bir diğeri de Orta Asya şehirlerinden Gence’de, Karabağ’da irşad vazifesini yerien getiren 15. yüzyılın önemli Halvetî şeyhlerinden Dede Ömer Rûşenî’dir. Fikir ve duyguda Mevlânâ ve İbnü’l-Arabî; ifâde ve üslûpta Yesevî yolunun izlerini taşırken Yûnus Emre ile Türk tasavvuf şiiri kemâline ermiştir. Yûnus takipçileri de kendilerine tevârüs eden bu hikmeti geleneğe bağlı kalarak kendi üsluplarınca ifade etmeye çalışmışlardır. Şâir kimliğinin şekillenmesinde Yûnus Emre’nin tesiri açıkça görülen Dede Ömer Rûşenî de bu geleneğin Azerbaycan topraklarındaki temsilcilerindendir. Rûşenî’nin edebî kişiliğinde Yesevî’den gelen tasavvufî geleneğin izleri onun tasavvufî anlayışını göstermesi bakımından önem taşıyan Miskînnâme isimli mesnevisinde açıkça görülmektedir. Bu benzeyiş yalnız mazmun, söyleyiş tarzı değil mânâ bakımından da söz konusudur. Ahmed Yesevî’nin Anadolu ve Azerbaycan topraklarındaki tesirini de bir nevi göstermesi düşüncesiyle Yûnus Emre ve Dede Ömer Rûşenî özelindeki bu çalışmada, her üç şâirin mahlas olarak tercih ettikleri “miskîn” kavramı şâirlerin şiirlerinden örneklerle ele alınmıştır. Kişinin benlik inşası, bir başka ifadeyle varlıktaki yerini, Rabbi ile arasındaki ontolojik bağı idrak etmesi açısından da bu kavramın önemi mutasavvıfların bakış açısı aktarılarak vurgulanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hoca Ahmed Yesevî
• Yûnus Emre
• Dede Ömer Rûşenî
• miskîn
• benlik

THE CONCEPT OF MISKĪN IN THE CONSTRUCTION OF SELFHOOD IN SHEIKH AHMED YESEVI, YUNUS EMRE, AND DEDE ÖMER RUSHENI

Öz

Ahmed Yesevî, with his words, sincerity, faith, and the art that reflects this belief, has guided the spiritual life and destiny of the Turkish world for centuries and continues to do so with his enduring spiritual presence. Through his Dîvân-ı Hikmet, he became a torch spreading the light of faith, love, and tawḥīd (unity of Allah) from Central Asia to Anatolia, the Balkans, and various parts of the world through the hearts of his disciples and their sincere efforts. One of the flames of this wisdom lit by his torch is Yunus Emre in Anatolia, while another is Dede Ömer Rûşenî, a prominent 15th-century Khalwatî sheikh who fulfilled his mission of spiritual guidance in Ganja and Karabakh. While Mevlânâ and Ibn al-ʿArabī influenced ideas and emotions, the Yesevî tradition shaped expression and style, reaching perfection in Turkish Sufi poetry through Yunus Emre. Followers of Yunus sought to express the inherited wisdom in their unique voices while remaining loyal to tradition. Dede Ömer Rûşenî, clearly influenced by Yunus Emre’s poetic identity, stands out as a representative of this tradition in Azerbaijan. Traces of the Sufi tradition originating from Yesevi in Rûşenî's literary personality are clearly seen in his mesnevi titled Miskinnâme, which is important in terms of showing his Sufi understanding, and in the tuyugs in his Divan. This resemblance is not only stylistic but also substantial in meaning. To demonstrate the influence of Ahmed Yesevî in Anatolia and Azerbaijan, this study focuses on the shared use of the term “miskīn” as a pen name by all three poets, supported by examples from their poetry. The significance of the term in the context of selfhood construction—namely, one’s ontological bond with his Rabb and awareness of one’s place in existence—is emphasized through the lens of Sufi thought.

Anahtar Kelimeler

• Hoca Ahmed Yesevi
• Yunus Emre
• Dede Ömer Ruşeni
• miskîn (poor)
• selfhood

Kaynakça

1. Akkuş, M. “Tarih ve Edebî Bir Kişilik Olarak Nevâî (Herat, 1441-1501) ve Nevâî’nin Eserlerinde İnsan Problemi”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 19, 2002, 11-18.
2. Alisher Navoiy: qomusiy lug’at (Ma’sul muharrir: Sh. Sirojiddinov). Toshkent: Sharq, 2016, 480.
3. Alisher Navoiy. To’la asarlar to’plami, 6-jild. Hayrat ul-abror. Farhod va Shirin. Toshkent: O’zbekiston Matbuot va axborot agentligi G’ofur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012, 812.
4. Arslan, M. “Türk Edebiyatı’nda Hamse”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 5, Sayı 9, 2007, 305-322.
5. Eckmann, J. “Çağatay Dili Hakkında Notlar”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 1958, 112-115.
6. Guliyev, İ. N. “Nizami and Navai: The Poetic Response as an Original Work”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, 2026, 1-17.
7. Hind xalq eposi: Kalila va Dimna (Tarjimon: S. Gʻaniyeva). Toshkent: Yangi asr avlodi, 2014, 304.
8. Kaska, Ç. “Fars Edebiyatındaki Hamseler”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 21, Sayı 39, 2020, 877-914.

9. Kazan Nas, Ş. “Klasik Türk Edebiyatında Hamse Geleneği ve Kaygusuz Abdâl’ın Hamsesi”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [ESTAD], Cilt 6, Sayı 4, 2023, 740-764.
10. Kobilov, U. U. “Images of Prophets in the Poetry of Alisher Navoi”, International Journal of Literature and Languages, Cilt 3, Sayı 05, 2023a, 46-57.
11. Kobilov, U. U. “Interpretation of the Image of the Virgin Mary in the Poetry of Alisher Navoi”, Journal of Modern Turkic Studies, Cilt 20, Sayı 2, 2023b, 229.
12. Kobilov, U. U. “Artistic Interpretation of the Image of Iskandar in the Poetry of Alisher Navoiy”, Alisher Navoi and 21st Century, Cilt 1, Sayı 1, 2024.
13. Komilov, N. Ma’nolar olamiga safar: Alisher Navoiy g’azallariga sharhlar. Toshkent: Tamaddun, 2012, 316.
14. Köktekin, K. “Ali Şir Nevâyî’nin Türkçeciliği”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 19, 2002, 117-121.
15. Kutbiddinovich, M. M., & Fatkhiddinovna, K. S. “System of Values and Sufis (The Image of Values and Sufis in the First Epics of Khamsa)”, International Journal of Psychosocial Rehabilitation, Cilt 24, Sayı 5, 2020.
16. Levend, Agâh S. “Türkiye Kitaplıklarındaki Nevai Yazmaları”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, Cilt 6, 1958, 127-209.
17. Muhiddinov, M., & Eltazarov, J. “Ali Şîr Nevâyînin Eserlerinde Kâmil İnsan Kavramının Yorumu ve Onun Çağdaş İnsani Gelişim Düşüncesiyle Felsefi-Estetik Açıdan Bağlantıları”, Solutions, Cilt 1, 2020.
18. Qobilov, U. “On the Artistic Interpretation of the Image of Khizr in the Poetry of Alisher Navoi”, Golden Scripts, Cilt 3, Sayı 3, 2022.
19. Qur’oni Karim. O’zbekcha izohli tarjima (Tarjima ve izohlar muallifi Alouddin Mansur). Toshkent: Cho’lpon, 1992, 542.
20. Ruzmanova, R. “Türk Şiirinde Türlerin Gelişimi”, Journal of Turkic Civilization Studies, Cilt 4, Sayı 2, 2023, 95-104.
21. Valixo’jayev, B. “Xamsachilik an’anasining ayrim xususiyatlari”, Navoiy ve ijod saboqlari. Toshkent: Fan, 1981, 234.
22. Valixo’jayev, B. Xamsa takmili. Alisher Navoiy “Xamsa”si. Tadqiqotlar. Toshkent: Fan, 1986, 134.
23. Valixo’jayev, B. “Xamsa” yozish an’anasiga Alisher Navoiyning munosabati”, O’zbek tili va adabiyoti, Cilt 1, 1990.
24. Yılmaz, E. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.