BİGADİÇ ÇEPNİLERİNDE GİZLİ DİL SÖZ VARLIĞI ve MANİPÜLASYON STRATEJİLERİ

Öz

Dillerin standart olan varyantlarından başka bir de standart dışı varyantları vardır. Standart varyant, ulusal düzeydeki ortak konuşma dilidir. Standart olmayan varyantlar ise belirli gruplar, sosyal sınıflar veya belirli bölgelerde konuşulan dil biçimleridir. Bunlar, bireysel veya toplumsal düzeydeki farklı ihtiyaçlarla ve farklı amaçlarla ortaya çıkmıştır. Bu standart dışı dil biçimlerinden biri de gizli dillerdir. Gizli diller, başkalarından bir şeyler saklamak için kullanılan dillerdir. Yapay olarak insanlar tarafından oluşturulmuşlardır. Gizli diller, ötekileştirilen gruplar için aslında bir çeşit hayatta kalma mücadelesinin sonucunda ortaya çıkmıştır. Tam da bu sebeple grup üyeleri arasındaki bağı güçlendiren bir özellikleri de bulunmaktadır. Makaleye konu olan gizli dil, Balıkesir ilinin Bigadiç ilçesindeki Çepniler tarafından kullanılmaktadır. Bu dil üzerine 20. yüzyıldan bu yana çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak Bigadiç özelinde bir gizli dil dağarcığı listesi henüz yayınlanmamıştır. Bu sebeple makalenin birincil amacı, Bidagiç ilçesi Akyar, Kozpınar ve Özgören köylerinden derlenmiş Çepni gizli diline ait söz varlığının alana sunulmasıdır. Ayrıca söz varlığı üzerine kökenbilgisi incelemesi de yapılmıştır. Gizli diller, temel dilin cümle yapısı üzerinde kendilerine ait söz dağarcıklarını kullanarak gizliliği sağlamaktadırlar. Kendilerine özel olan bu söz dağarcığını, belirli manipülasyon yöntemleriyle oluştururlar. Çepni gizli dili için de aynısı geçerlidir. İşte makalenin ikinci amacı da, Çepni dilinin gizliliği sağlamak için kullandığı bu stratejileri ortaya çıkarmak olmuştur. Bu bağlamda Çepni gizli dilinin, anlaşılmazlığı biçimsel manipülasyonlar ve anlamsal manipülasyonlar yanında başka dillerden kopyalanmış kelimelerin ve arkaik sözcüklerin kullanımı ile sağladığı ortaya çıkarılmıştır. Alevi-Bektaşi inancına sahip Çepniler için gizli dil, ötekileştirilmenin bir sonucu olarak korunma ve gizlenme ihtiyacından ortaya çıkmıştır. Zamanla bir kimlik belirleme aracı olmuş ve grup aidiyetinin bir sembolü hâline gelmiştir. Ancak sosyal hayatın ve sosyal algıların değişmesiyle gizli dile olan ihtiyaç da azalmaya başlamış ve genç nesiller arasındaki bilinirlik ve yaygınlık oranı zayıflamıştır. Son olarak makale kapsamında yeni bir çalışma alanı olarak gizli dillerin diyalektolojisi konusu üzerine çalışmalar yapılabileceği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dili
• Toplumdilbilim
• Gizli Dil
• Alevi
• Çepni

Etik Beyan

Manisa Celal Bayar Üniversitesi Rektörlüğü Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu tarafından verilen 05.04.2018 tarih ve E.31255 sayılı karar ile etik kurul onayı bulunmaktadır.

BIGADIÇ ÇEPNI'S SECRET LANGUAGE VOCABULARY AND MANIPULATION STRATEGIES

Öz

In addition to standard language variants, non-standard forms exist, often spoken by specific social groups, classes, or regions. One such form is the secret language, which is artificially created by people for privacy. These languages often emerge from marginalized groups' struggle for survival, and they serve to strengthen the bond between group members. This article focuses on a secret language used by the Çepni community in the Bigadiç district of Balıkesir. While some research has been done on this language since the 20th century, a specific vocabulary list for the Bigadiç region has not yet been published. Therefore, the main goal of this article is to present a glossary of the Çepni secret language compiled from the villages of Akyar, Kozpınar, and Özgören, along with an etymological analysis of the words. Secret languages achieve secrecy by using their unique vocabulary within the existing sentence structure of the base language. The article's second aim is to uncover the specific strategies the Çepni language uses for this purpose. The study found that this language ensures incomprehensibility through formal and semantic manipulations, as well as by borrowing words from other languages and using archaic terms. For the Alevi-Bektashi Çepni community, the secret language started as a means of protection against marginalization. Over time, it evolved into a tool for identity and a symbol of group belonging. However, as social conditions have changed, the need for the secret language has diminished, and its use has weakened among younger generations. The article concludes by suggesting that the dialectology of secret languages could be a promising new field of study.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Language
• Sociolinguistics
• Secret Language
• Alevi
• Çepni

Kaynakça

1. Akay, İ. Hakkı. Çepniler Balıkesir’de. Balıkesir: Vilayet Matbaası, 1935.
2. Akpınar, Turgut. “Çepnilerin Gizli Dili”. Tarih ve Toplum. XII/72, 1989, 40-43.
3. Bayatlı, Osman. Bergama'da Köyler: Dört Çepni Köyü. Bergama Halkevi Yayınları, 1944.
4. Bussmann, Hadumod. Routledge Dictionary of Language and Linguistics. London and New York: Taylor & Francis, 2006.
5. Bülbül, Gülfiye. Balıkesir Bigadiç Ağzı. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, 2007.
6. Caferoğlu, Ahmet. Anadolu Ağızlarından Toplamalar: Kastamonu, Çankırı, Çorum, Amasya, Niğde İlbaylıkları, Kalaycı Argosu ve Geygelli Yörüklerinin Gizli Dili. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1943
7. Caferoğlu, Ahmet. “Pallacı, Tahtacı ve Çepni Dillerine Dair”. Türkiyat Mecmuası. C. XI, 1954, 41-56.
8. Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press, 1972.

9. Çağbayır, Yaşar. Orhun Yazıtlarından Günümüze Türkiye Türkçesinin Söz Varlığı Ötüken Türkçe Sözlük. (Cilt 4). İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.
10. Dehkhoda, Mirza Ali Ekber Han. Dehkhoda Lugatnameh. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, https://dehkhoda.ut.ac.ir/
11. Demir, Nurettin. “Türkçede Varyasyon Üzerine”. AU DTCF Türkoloji Dergisi. 17, 2, 2010, 93-106.
12. Dilaver Yıldırım, Kübra. Bergama Yöresi Tahtacı ve Çepni Ağızları. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2013.
13. Duymaz, Ali – Şahin, Halil İbrahim. “Balıkesir Çetmi/Çepnilerinde Gizli Dil İzleri”. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri. Ankara: TDK Yay., 2008, 1495-1507.
14. Ercilasun, Ahmet Bican – Akkoyun, Ziyat. Kaşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş - Metin - Çeviri - Notlar - Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu, 3. Basım, 2018.
15. Ersöz, Serpil. “Bigadiç (Balıkesir) Çepnilerinin Gizli Dili: Dilce”. X. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları, 2019, 419-428.
16. Fromkin, Victoria – Rodman, Robert – Hyams, Nina. An Introduction to Language. New York: Michael Rosenberg, Tenth Edition, 2009.
17. Gülsevin, Gürer. “Anadolu Ağızlarında Etnik (Boysal) Özellikler ve Çepni Ağızları Üzerine”. Turkish Studies, 4/3, 2009, s1067–1080.
18. Günşen, Ahmet. “Alevi-Bektaşi Terminolojisinde Gizli Dil”, Kültür Tarihimizde Gizli Diller ve Şifreler, Emine Gürsoy Naskali- Erdal Şahin (Ed), ss. 135–157, İstanbul: Picus Yayıncılık, 2008.
19. Hawramani, I. (t.y.). The Arabic Lexicon. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, https://arabiclexicon.hawramani.com Kanar, Mehmet. Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları, 2011.
20. Hawramani, I. (t.y.). Büyük Türkçe-Farsça Sözlük. Şirin Yayıncılık.
21. Kaymaz, Zeki. Türkiye’deki Gizli Diller Üzerine Bir Araştırma. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 2003.
22. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. “Bibliographic Survey of the Literature on Speech Play and Related Subjects”. Speech play: Research and Resources For Studying Linguistic Creativity, Kirshenblatt-Gimblett (Ed.), pp. 179–223, Pennsylvannia: University of Pennsylvania Press, 1976.
23. Lane, Edward William. An Arabic-English lexicon. The Arabic Lexicology. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, https://www.laneslexicon.com
24. Mous, Maarten. “Ma’a As An Ethno-Register Of Mbugu”. Sprache und Geschichte in Afrika. 16/17, 2001, 293-320.
25. Mutlu, Hüseyin Kahraman. Balıkesir İli Ağızları. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 2008. Mutlu, Hüseyin Kahraman. “Balıkesir Çepnileri ve Ağız Özellikleri”. Turkish Studies. 4/3, 2009, 1577-1605.
26. Nişanyan, Sevan. Nişanyan Sözlük. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, https://www.nisanyansozluk.com/
27. Öztürk Dağabakan, Fatma. Toplumdilbilim. Ankara: Çizgi Kitabevi, 2019.
28. Parlatır, İsmail. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi, 2014.
29. Romani. Romlex. Graz Üniversitesi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, http://romani.uni-graz.at/romlex
30. Sevinçli, Efdal. “Özel/Gizli Bir Dil: Çepni Dili”. Journal of Yaşar University. No:13, Vol:4, 2012, 1922-1949.
31. Sümer, Faruk. Çepniler: Anadolu’daki Türk Yerleşmesinde Önemli Rol Oynayan Bir Oğuz Boyu. İstanbul: Türk Dünyası Vakfı, 1992.
32. Swann, Joan – Deumert, Ana – Lillis, Theresa – Mesthrie, Rajend. A Dictionary of Sociolinguistics. Edinburg: Edinburg University Press, 2004.
33. Şahin, Halil İbrahim. Balıkesir Çepni Kültürü. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2004.
34. Şimşek Umaç, Zeynep. Çepni Ağzı. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, 2011.
35. Thomason, Sarah G. Language Contact. Edinburg: Edinburgh University Press, 2001.
36. Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. ed. Emine Yılmaz, Nurettin Demir. 8 Cilt. Ankara: Tüba Bilimler Akademisi Yayınları, 3. Basım, 2023.
37. Trudgill, Peter. Dialects. New York: Routledge, 2001.
38. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, https://sozluk.gov.tr/
39. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. 12 Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2. Basım, 1993.
40. Van Gennep, Arnold. “Linguistique Et Sociologie II Essai d’une Théorie des Langues Spéciales”. Revue Des études Ethnographiques Et Sociologiques. Paris, 1908, 327-337.
41. Yeni Erdek Gazetesi. (2012, 9 Şubat). Jandarma önce şifreyi çöz. Yeni Erdek Gazetesi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2025, https://yenierdekgazetesi.com/haber/jandarma_once_sifreyi_coz-2229.html
42. Yıldırım, Faruk. Abdal Gizli Dili. Adana: Karahan Kitabevi, 2011.
43. Lessing, Ferdinand D. Moğolca-Türkçe Sözlük (G. Karaağaç, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2017.
44. XIII. Yüzyıldan Beri Türkiye Türkçesiyle Yazılmış Kitaplardan Toplanan Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü (TS), 6 Cilt, Ankara: Türk Dil Kurumu, 2. Basım, 1996.