RISĀLE-I ESF FURŪŞLUK (THE TREATISE ON HORSE TRADING) WRITTEN IN LATE CHAGATAI TURKISH

Öz

In the treatises written by Uyghur Turks in Chagatai Turkish, professions such as weaving, blacksmithing, plastering, soap making, shoemaking, butchery, pottery, baking, barbering, etc. were emphasized. In these treatises dealing with traditional professions, the emergence of the profession, the masters and leaders of the profession, the rules that those who practice the profession must follow, the situations that should be avoided while practicing the profession, as well as the prayers and verses that should be recited during practice are included. Today, treatises exist in various libraries and private archives around the world. One of these is the Risāle-i Esf Furūşluk, the subject of this study. This work is registered at the St. Petersburg Institute of Oriental Manuscripts, archive number A403. In this study, the manuscript named Risāle-i Esf Furūşluk, which means “The Treatise on Horse Trading”, was transcribed and translated into Turkiye, and the orthography, phonetic and morphology features of the work were emphasized. At the same time, the index of the work was presented.

Anahtar Kelimeler

• Risale-i Esf Furuşluk
• Treatise
• Horse Trading
• Chagatai Turkish
• Text Edition

SON DÖNEM ÇAĞATAY TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ RİSĀLE-İ ESF FURŪŞLUK (ATÇILIK RİSALESİ)

Öz

Uygur Türkleri tarafından Çağatay Türkçesiyle kaleme alınan risalelerde dokumacılık, demircilik, sıvacılık, sabunculuk, ayakkabıcılık, kasapçılık, çömlekçilik, fırıncılık, berbercilik vb. meslekler üzerinde durulmuştur. Geleneksel meslekleri konu alan bu risalelerde, mesleğin ortaya çıkışı, mesleğin pirleri ve üstatları, mesleği icra edenlerin uyması gereken kurallar, mesleği icra ederken uzak durulması gereken durumlara aynı zamanda icra sırasında okunması gereken dua ve ayetlere yer verilmiştir. Bugün dünyanın farklı kütüphanelerinde ve şahsi arşivlerinde risaleler bulunmaktadır. Bunlardan biri de çalışmanın konusunu oluşturan Risāle-i Esf Furūşluk’tur. Bu eser, St. Petersburg Doğu El Yazmaları Enstitüsü A403 numarada kayıtlıdır. Bu çalışmada, “Atçılık Risalesi” anlamına gelen Risāle-i Esf Furūşluk adlı yazmanın çeviri yazısı yapılarak Türkiye Türkçesine aktarılmış, eserin barındırdığı yazım, ses ve şekil özellikleri üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda eserin dizini de ortaya koyulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Risāle-i Esf Furūşluk
• Risale
• Atçılık
• Çağatay Türkçesi
• Metin Neşri

Kaynakça

1. Akkoyunlu, Ziyat-Ercilasun, Ahmet Bican. Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2018.
2. Alper, Serap. “Risâle-i Sâbûn-gerlik”. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi III/1 (Bahar 2016), 45-69.
3. Alper, Serap. “Aşçılık Risalesi (Risâle-i Aş-fezlik)”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 6/4 (2017), 2027-2066.
4. Alper, Serap. “XVII.-XIX. Yüzyıl Doğu Türk Yazı Dili İmla Geleneğinde Mahallileşme”. Turkish Studies 14/4 (2019), 1707-1718.
5. Alyılmaz, Semra. Risâle-i Mûze-dûzluk (İnceleme-Metin- Dizin). Ankara: Elik Yayınları, 2021.
6. Argunşah, Mustafa. Tarihî Türk Lehçeleri: Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları, 2021.
7. Baydemir, Hüseyin - Ildırı, Nursan. Büyük Özbekçe - Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2025.
8. Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972.

9. Çakmak, Serkan. Jarring Koleksiyonundan Uygurca Meslek Risaleleri (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
10. Çakmak, Serkan. “Uygurca Yazılmış Meslek Risalelerinin Ses Özellikleri”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 10 (2017), 81-103.
11. Çakmak, Serkan. Geç Çağatayca İsnad Yazmaları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2025.
12. Daşdemir, Muharrem. “Keşfü’l Me’ânî’nin Grafik Özellikleri”. Turkish Studies 2/4 (2007), 1119-1134.
13. Davlatova, Saodat Tilevberdievna. “Risala as a collection of statues and rules concerning handicraft [Zanaatla İlgili Usul ve Kaidelerin Nizamnamesi Olarak Risale]”. çev. Serkan Çakmak. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 56 (2016), 245-253.
14. Eckmann, Jànos. Çağatayca El Kitabı. çev. Günay Karaağaç. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017.
15. Eker, Ümit-Zal Ünal. “Risâle-i Temürçilik”, Uluslarası Uygur Araştırmaları Dergisi 4 (2014), 11-23.
16. Emet, Erkin. Doğu Türkistan Uygur Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2015.
17. Jarring, Gunnar. An Eastern Turki-English Dialect Dictionary. Lund: Lunds Universitets Årsskrift, 1964.
18. Koç, Kenan-Bayniyazov, Ayabek-Başkapan, Vehbi. Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2012.
19. Kotan, Hüsna. “Risāle-i Serterāş”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 63 (Aralık 2017), s. 563-591.
20. Mütercim Asım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît Kâmûsu'l Muhît Tercümesi. Yay. Haz. Mustafa Koç ve Eyüp Tanrıverdi. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
21. Necip, Emir Necipoviç. Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. çev. İklil Kurban. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2013.
22. Öger, Adem-Tek, Recep, Risāle-i Mūze-dūzluk (Ayakkabıcılık Risalesi). Yay. Haz., Ahmet Turan Türk-Ekber Enveri, Zulhayat ötkür-Kamile Serbest. Ankara: Gazi Kitabevi, 2017.
23. Öztürk, Mustafa.“Medârikü’t Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 28 (2003), 292-293.
24. Öztürk, Rıdvan. Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.
25. Paçacıoğlu, Burhan. VIII.-XVI. Yüzyıllar Arasında Türkçenin Sözcük Dağarcığı. Kesit Yayınları: İstanbul, 2016.
26. Redhouse, Sir James William. Turkish and English Lexicon. İstanbul: Redhouse Yayınevi, 2017.
27. Schwarz, Henry. An Uyghur-English Dictionary. Washington: Western Washington, 1992.
28. Shaw, Robert Barkley. Kâşgar ve Yarkend Ağzı Sözlüğü. çev. Fikret Yıldırım. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
29. Steingass, Francis. A Comprehensive Persian-English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2005.
30. Sugawara, Jun. “Uygurlarning Hüner Kesip Risaliliri”. çev. Ömercan Nuri. Miras (2004), 1-7.
31. Sümer, Faruk. Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları -I-. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.
32. Sümer, Faruk. Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları -II-. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.
33. Tek, Recep. “Din-Meslek İlişkisi Bağlamında Geleneksel Meslekler Üzerine Bir Değerlendirme”. IV. Kazan Uluslararası Halk Kültürü Sempozyomu Bildiriler, 2016, 888-897.
34. Yazıcı Ersoy, Habibe. “Yeni Uygur Türkçesi”. Ed. Ahmet Bican Ercilasun, Türk Lehçeleri Grameri içinde, (s. 355-428). Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
35. Yudahin, Konstantin Kuzmiç. Kırgızca Sözlüğü. çev. Abdullah Taymas. 1.C. (A-J). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.