XIX. YÜZYIL'DA KUZEY KAFKASYA’DA MÜRİDİZM: DİNİ DİRENİŞ VE TOPLUMSAL ETKİLERİ (1817-1864)

Öz

Tarih boyunca coğrafi konumundan dolayı birçok güç arasında el değiştiren Kafkasya, XIX. yüzyılın ilk yarısında Rusya ve İngiltere arasında yaşanan sömürgecilik yarışında hedef noktalardan birisi haline gelmiştir. Boğazlar üzerindeki hâkimiyetini arttırma, Akdeniz’de üstün güç olma politikası doğrultusunda Rusya’nın Osmanlı topraklarındaki ilerleyişini yakından takip eden İngiltere’nin öncülük yaptığı bir bloklaşma meydana gelmiştir. Bunun sonucunda yaşanan Kırım savaşı, Osmanlı Devleti’nin topraklarının işgalini geciktirmekle birlikte Türkistan ve Kafkasya halklarının Rus işgali sırasında savunmasız bırakılmasını beraberinde getirmiştir. Kırım savaşı sonrasında Rusya’nın Kafkaslar ve Türkistan üzerindeki işgallerine müttefik devletler sessiz kalmıştır. Bu doğrultuda Osmanlı Devleti’nin etkisini kaybettiği, dağınık haldeki Kafkasya halkları için Müridizm adı verilen İslami düşünce hareketi birleştirici rol oynamıştır. Rus işgallerine karşı örgütlü direniş sağlama noktasında oldukça başarılı olan bu hareket içerisinde Şeyh Şamil başta olmak üzere çok sayıda kişi önemli rol oynamıştır. Ancak askeri birliklerin sayısı ve mühimmat olarak kendilerinden üstün olan Rus birlikleri karşısında kalıcı bir başarı sağlanamamıştır. Çalışmada XIX. yüzyılın ilk yarısında İngiltere ve Rusya arasında yaşanan jeopolitik ve jeostratejik rekabetin Kuzey Kafkasya üzerindeki yansımaları ele alınmıştır. İngiltere’nin Kafkasya’nın Rusya tarafından işgaline giden süreçteki politikası ve Kafkas halklarının Rus işgallerine karşı verdikleri mücadele, yayımlanmış İngiliz arşiv belgeleri, parlamento kayıtları, dönemin diplomatik yazışmaları ışığında ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Kafkasya’nın uluslararası politika bağlamında taşıdığı stratejik önemi vurgulanırken, büyük güçlerin çıkarları doğrultusundaki rekabetin bölge halklarının kaderine olan etkisi ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• : Kafkasya
• Rusya
• Müridizm
• İmam Şamil

MURIDISM IN THE NORTH CAUCASUS IN THE 19TH CENTURY: RELIGIOUS RESISTANCE AND SOCIAL IMPACTS (1817-1864)

Öz

The Caucasus, which has changed hands between many powers throughout history due to its geographical location, became one of the target points in the colonial race between Russia and England in the first half of the 19th century. A bloc was formed, led by England, which closely followed Russia's progress in Ottoman lands in line with its policy of increasing its dominance over the Straits and becoming the superior power in the Mediterranean. As a result, the Crimean War, which delayed the occupation of the Ottoman Empire, brought about the defenselessness of the peoples of Turkestan and the Caucasus during the Russian occupation. After the Crimean War, the allied states remained silent against Russia's occupations of the Caucasus and Turkestan.In this context, the Islamic thought movement called Muridism played a unifying role for the scattered Caucasian peoples who were out of the control of the Ottoman Empire. Many people, especially Sheikh Shamil, played important roles in this movement, which was quite successful in providing organized resistance against Russian occupations. However, no permanent success was achieved against the Russian troops, which were superior in number and ammunition. The study examines the reflections of the geopolitical and geostrategic competition between England and Russia in the first half of the 19th century on the North Caucasus. England's policy in the process leading to the occupation of the Caucasus by Russia and the struggle of the Caucasian peoples against the Russian occupations are tried to be revealed in the light of British archival documents, parliamentary records and diplomatic correspondence of the period. While emphasizing the strategic importance of the Caucasus in the context of international politics, the effect of the competition in line with the interests of the great powers on the fate of the peoples of the region is discussed.

Anahtar Kelimeler

• Caucasus
• Russia
• Muridism
• Imam Shamil

Kaynakça

1. .Arşiv Belgeleri T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi Bâb-ı Âsafî Divan-ı Hümayun Kalemi Defterleri, (A.DVN), 122/54. Hariciye Siyasi, (HR. SYS), 903/2_26; 903/2_37, 39. Hattı Hümayun, (HAT), 1174/46430; 1103/44575-A. İrade Dahiliye, (İ..DH..), 281/17605. İrade Hariciye, (İ. HR), 21254-2, 3; 21313/3-5, 7. İrade Meclis-i Mahsus (İ. MMS), 22/961, 7/266 Sadaret Mektubî Kalemi Umum Vilayet Evrakı, (A. MKT. UM), 155/78, 285/79, 477/1. Sadaret Mektubi, (A.MKT), 82/99. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrak, (TS. MA. E), 1173/ 46423.
2. Tetkik Eserler Acar, Kezban. Ortaçağ’dan Sovyet Devrimi’ne Rusya. İstanbul: İletişim Yayıncılık, 2009.
3. Allen, Willliam Edward David, Muratoff, Paul. Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828-1921. Cambridge Unİversity Press, 1953.
4. Ava, Hadi – Doğan, Orhan. “Rus Kolonizasyonuna Karşı Kenesarı Kasımov’un Bağımsızlık Mücadelesi (1837-1847)”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 11/2 (2022), 347-362.
5. Ava, Hadi. “Rus Hâkimiyetine Karşı Küçük Cüz Kazaklarının İlk Toplumsal Direnişi: Sırım Datov İsyanı (1783–1797)”. Rusya Araştırmaları Dergisi 14 (2025), 37-67.
6. Aydın, Atilla. Şeyh Şamil ve Müridizm Hareketi. Kayseri: Erciyesi Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2019.
7. Aydın, Mithat. “İngiliz-Rus Rekabeti ve Osmanlı Devleti’nin Asya Toprakları Sorunu”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 38 (2008), 253-288.
8. Baddeley, John F. The Russian Conquest of the Caucasus, Longmans, With Maps, Plans and İllustrations. London: Green and Co. 1908.

9. Badem, Candan. The Ottoman Crimean War (1853-1856), Politics, Society and Economy. Brill, Leiden: Boston, 2010.
10. Barrett, Thomas M. “The Remaking of the Lion of Dagestan: Shamil in Captivity”. The Russian Review 53/3 (1994), 353-366.
11. Bell, Herbert C.F. Lord Palmerston I. London: Longmans Green, 1936.
12. Bell, J. S. Çerkesya’dan Savaş Mektupları 1837- 1839. çev. Sedat Özden. İstanbul: Kafkas Vakfı Yayınları, 1998. Berkok, İsmail. Tarihte Kafkasya. İstanbul: İstanbul Matbaası, 1958.
13. Braker, Hans. İslamiyet Sorununun Sovyetlerin İç ve Dış Politikasındaki Yeri. çev. Yuluğ Tekin Kurat. Ankara: O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Basım İşliği, 1984.
14. Brock, Peter. “The Fall of Circassia: A Study in Private Diplomacy”. The English Historical Review 71/280 (1956), 401- 427.
15. Budak, Mustafa. “Şeyh Şamil”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 34/ 67-70. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. Budak, Mustafa. 1853- 1856 Kırım Savaşı’nda Kafkas Cephesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 1993.
16. Burak, Yağmur. Kafkasya’da Müridizm Hareketi ve Şeyh Şamil, Iğdır: Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2021.
17. Capt. Spencer. “Turkey, Russia, The Black Sea and Circassia. London: Heorge Routledge& Co., 1855.
18. Cevdet Paşa. Tezakir 1-12, Haz. Cavid Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1953.
19. Çapraz, Hayri. Çarlık Rusyası’nın Türkistan’da Hâkimiyet Kurması. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 24 (2011), 51-78.
20. Çaycıoğlu, Serdar Oğuzhan. “Çarlık Rusya’nın Kafkas Hattı’nı İnşası ve Kuzey Kafkasya’da Hâkimiyet Kurma Mücadelesi”. Belleten 86/306 (2022), 717- 754.
21. Çelik, Osman. İngiliz Belgelerinde Türkiye ve Kafkasya. Ankara: Gelişim Matbaası, 1992.
22. Çetinbaş, M. Nüzhet. “Kuzey Kafkasya’da Müridizm Hareketi”. Yeni Türkiye 74 (2015), 348-356.
23. Çunatuka, İzzet (Met) Paşa. Kafkasya ve Çerkez Tarihi. Ankara: Dorlion Yayınları, 2025.
24. Davison, Roderic H. Reform in the Ottoman Empire, 1856- 1876. New Jersey: Princeton University Press, 1963.
25. Devlet, Nadir. Millet ile Sovyet Arasında, 1917 Bolşevik Devriminde Rusya Türklerinin Varoluş Mücadelesi. İstanbul: Başlık Yayın Grubu, 2011.
26. Dobreva, Margarita. “Circassian Colonization in the Danube Vilayet and Social Integration (Preliminary Notes)”. OTAM 33 (2013), 1- 30.
27. Doğan, Şahin. “Şeyh Şamil ve Aile Fertlerinin Knez A.İ. Baryatinskiy’e Yazdıkları Bazı Mektuplar”. Avrasya İncelemeleri Dergisi 4/1 (2015), 121-145.
28. Dursun, Davut. “Kafkasya.”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 24/157-158. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
29. El- Kârâhâni, M. Tahir. İmam Şamil’in Hatıratı, Haz. Ahmet Özdemir, İstanbul: Eşik Yayınları, 2013.
30. Figes, Orlando. The Crimean War A History. New York: Metropolitan Books Henry Hold and Company, 2011.
31. Fisher, Alan W. “Emigration of Muslims From the Russian Empire in the Years After the Crimean Wars”, Jahrbücher für Geschichte Osteuropas, Neue Folge, Bd. 35/3 (1987), 356-371
32. Gammer, Moshe. “The Beginnings of the Naqshbandiyya in Dāghestān and the Russian Conquest of the Caucasus,” Die Welt des Islams 34/2 (1994), 204-217.
33. Genel Kurmay Başkanlığı, Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihî Osmanlı Devri Osmanlı - Rus Kırım Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı (1853-1856). Ankara: Askeri Tarih Ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 1986.
34. Grebennikov, Marat. “How far is too far? Circassian ethnic mobilization and the redrawing of internal borders in the North Caucasus”. Communist and Post-Communist Studies 48/1 (2015), 71- 81.
35. Halbach, Uwe. “Islam in the North Caucasus”, Islam et Politique dans le Monde (Ex-)Communiste 46/115 (2001), 93-110
36. Hamed, Vladimir-Troyansky. Imperıal Refuge: Resettlement Of Muslıms From Russıa In The Ottoman Empıre, 1860-1914. Stanford University, 2018.
37. Hansard Parliamentary Debates, “The Treaty of Peace.” 5 Mayıs 1856.
38. Henze, Paul. “The North Caucasus Barrier: “Circassian Resistance to Russia.”, The North Caucasus Barrier, ed. M. Benningen Broxup, London: Hurst & Co. 1996, 1- 41.
39. Hille, Charlotte - Renée Gendron, “Circassia: Remembering the Past Empowers the Future”, Iran & the Caucasus 23/2 (2019), 199-215.
40. İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar I, Klasik Dönem (1302- 1606), Siyasal, Kurumsal ve Ekonomik Gelişim. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
41. Khalid, Adeeb. Russia, Central Asia and the Caucasus to 1917, The New Cambridge History of Islam The Islamic World in the Age of Western Dominance, Francis Robinson (Ed), Vol. V. Cambridge: University Press, 2011.
42. Kırımlı, Hakan. “Emigrations from the Crimea to the Ottoman Empire during the Crimean War”. Middle Eastern Studies 44/5 (2008), 751- 773.
43. Kisriev, Enver F.- Ware, Robert Bruce. “Russian Hegemony and Islamic Resistance: Ideology and Political Organization in Dagestan 1800-1930”. Middle Eastern Studies 42/3 (2006), 493-504.
44. Klychnikov, Yuriy Yuryevich. Rossiyskaya politika na Severnom Kavkaze (1827- 1840). Pyatigorsk, 2002.
45. Knysh, Alexander, “Sufism as an Explanatory Paradigm: The Issue of the Motivations of Sufi Resistance Movements in Western and Russian Scholarship”. Die Welt des Islams 42/2 (2002), 139-173.
46. Knysh, Alexander, Islamic Mysticism A Short History. Brill, Leiden: Boston, 2000.
47. Kocabaş, Süleyman. Hindistan Yolu ve Petrol Uğruna Yapılanlar Türkiye ve İngiltere. Vatan Yayınları, 1985.
48. Koçyiğit, Müberra. Türk Kafkasya’dan Maverayı Kafkasya’ya Türkiye İçin Jeopolitikalar. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2024.
49. Kortepeter, Carl, M. Ottoman Imperial Policy and the Economy of the Black Sea Region in the Sixteenth Century”. Journal of the American Oriental Society 86/2 (1966), 86- 113.
50. Kozelsky, Mara. “Casualties of Conflict: Crimean Tatars during the Crimean War”. Slavic Review, Winter 67/4 (2008), 866-891.
51. Kundukh, Aytekh. Kafkasya Müridizmi (Hazavat Tarihi). Haz. Tarık Cemal Kutlu. İstanbul: Gözde Kitaplar Yayınevi, 1987.
52. Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2014.
53. Leylak, Mehmet Halil. Orta Asya ve Kafkaslarda Türklerin Demografik Yapısı (XX. Yüzyıl). Ankara: Tamga Yayıncılık, 2000.
54. Mamedov, Mikail. “From Civilizing Mission to Defensive Frontier: The Russian Empire's Changing Views of the Caucasus (1801–1864)”. Russian History 41/2 (2014), 142-162.
55. Marriott, J.A.R. The Eastern Question An Historical Study İn European Diplomacy. Great Britain: Oxford Clarendon Press, 1940.
56. Marshall, Alexander Graham. Dar Al-Harb: The Russian General Staff And The Asiatic Frontier, 1860-1917”, Glasgow Üniversitesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2001.
57. Melvin, Neil. J. The Roots Of İnstability in The North Caucasus. Stockholm: Stockholm International Peace Research Institute. Report, 2007.
58. Meram, Ali Kemal. Belgelerle Türk İngiliz İlişkileri Tarihi. İstanbul: Kitaş Yayınları, 1969.
59. Muhammedoğlu, Aliyev Saleh. “Kafkasya.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 24/158-160. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
60. Nation, R. Craig. “Russia and the Caucasus”. Connections 14/ 2 (2015), 1-12.
61. Naumkin, Vitaly V. “Russian Policy in the South Caucasus, Connections”. The Quarterly Journal 1/3 (2002), 31-38.
62. Nevruz, Yılmaz. “Kafkas İstiklal Mücadelesinde İslam'ın ve Müridlik Hareketinin Rolü, Kafkasya'da Tarikat Faaliyetlerinin Kısa Tarihçesi”. Yeni Türkiye 74 (2015), 310-347.
63. Ocak, Ahmet Yaşar. Türkler, Türkiye ve İslam (Yaklaşım, Yöntem ve Yorum Denemeleri). İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
64. Osmanlı Belgelerinde Kırım Savaşı (1853- 1856), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın No: 84, Ankara, 2006.
65. Papers Respecting Settlement of Circassian Emigrants in Turkey, 1863–64 (London, 1864).
66. Popowski, Josef. The Rival Powers in Central Asia, The Struggle Between England And Rusya in the East. çev. Arthur Baring Braban, Rchibald Constable And Company Publishers, 1893.
67. Potto, Vasiliy Aleksandroviç. Kavkazskaya voyna v otdelnıh oçerkah, epizodah, legendah i biografiyah, v.1, V.A. Berezovski 14: St. Petersburg, 1887.
68. Rawlinson, Maj.-Gen. Sir Henry, England and Russia in the East: a Series of Papers on the Political and Geographical Condition of Central Asia. London: John Murray, 1875.
69. Reynolds, Michael A. “Myths and Mysticism: Islam and Conflict in the North Caucasus: A Longitudinal Perspective”. Kennan Institute Occasional Papers Series 7 (2011), 1-13.
70. Robinson, Francis. The New Cambridge Historyof Islam The Islamic World in the Age of Western Dominance, Francis Robinson (Ed), Vol. V, Cambridge University Press, 2011.
71. Russko-dagestanskie otnosheniia v XVIII- nachale XIX veka: Sbornik dokumentov. Haz. V.G.Gadzhiev, Moskva: Nauka, 1988.
72. Sagay, Reşat. XIX. ve XX. Yüzyıllarda Büyük Devletlerin Yayılma Siyasetleri ve Milletlerarası Önemli Meseleler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1972.
73. Saydam, Abdullah. Kırım ve Kafkas Göçleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1997.
74. Şaşmaz, Musa. “Immigration and Settlement of Circassians in the Ottoman Empire on British Documents 1857-1864”. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 9 (1998), 330- 366.
75. Takvim-i Vekayi, 495, 27 Safer 1270 (16 Kasım 1853).
76. Tavkul, Ufuk. Kafkasya Gerçeği. İstanbul: Selenge Yayınları, 2009.
77. Tavkul, Ufuk. “İslamiyet’in XXI. Yüzyılda Kafkasya Halklarının Toplumsal Yapılarına Tesirleri”, Kırım Dergisi, 7 (25), Kafkasya’da İslam Medeniyeti Milletlerarası Sempozyumu Tebliğleri, Bakü-Azerbaycan (1998): 237-248.
78. Temizkan, Abdullah. “Kuzey Kafkasya’da Müridizmin Kurumsallaşması Ve Gazavat”. Karadeniz Araştırmaları 25/25 (2010), 77-92.
79. Temperley, Harold. “The Treaty of Paris of 1856 and Its Execution”. The Journal of Modern History 4/4 (1932), 523-543.
80. Tillett, Lowell, R. “Shamil and Muridism in Recent Soviet Historiography”. The American Slavic and East European Review 20/2 (1961), 253-269.
81. Togan, Zeki Velidi. Bugünkü Türk İli Türkistan ve Yakın Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
82. Tsibenko, Veronika. “The Lost Circassia and the Found Circassians: Caucasian Migration to the Ottoman Empire,” Türkiyat Mecmuası 32/1 (2022), 405-431.
83. Uçarol, Rifat. Siyasi Tarih (1789- 2014). İstanbul: Der Yayınları, 2015.
84. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi IV. Cilt, 2. Kısım, XVIII. Yüzyıl. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2011. Wagner, Friedrich. Schamyl and Circassia. London: G. Routledge & Co., 1854.
85. Yalçınkaya, Alaeddin. Sömürgecilik Pan- İslamizm Işığında Türkistan 1856’dan Günümüze. Ankara: Lalezar Kitabevi, 2006.
86. Yıldız, Yusuf, “15.-19. Yüzyıllar Arasında Osmanlı İmparatorluğu’nun Çerkezistan’daki İslamı Yayma Siyasetine Kısa Bir Bakış”, Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 7/13, (2021): 275-285.
87. Zelkina, Anna. In quest for God and Freedom: Sufi Responses to the Russian Advance in the North Caucasus. London: Hurst & Co. Ltd., 2000.