SOYUN HZ. ALİ’DEN SÜRDÜRÜLMESİNİN SEMBOLİK TEZAHÜRLERİ VE HZ. ALİ’NİN TÜRKLERE DAMAT OLMA MOTİFİ

Öz

Müslümanların dört büyük halifesinden biri, Hz. Muhammed’in damadı, İslam’ın sancaktarı olan Hz. Ali’nin tarihi ve gerçek kişiliği; dini, siyasi, toplumsal, kültürel faktörlere bağlı olarak efsanevi bir hüviyete bürünmüştür. Buna bağlı olarak insanlar, soylarını ona dayandırmış; siyasi veya dini itibar elde etme, toplum nezdinde meşruiyet kazanma eğilimi içinde olmuşlardır. Bu yaklaşım halk anlatılarına da yansımıştır. Özellikle destan kahramanlarının soylarının Hz. Ali’den devam ettirildiğini gösteren örnekler sembolik şekillerde metinlerde kendine yer bulmuştur. Bu çalışma genel itibarıyla üç bölüme ayrılmış birinci bölümde çeşitli hedeflere ulaşma gayesiyle soyun Hz. Ali’ye dayandırılması yönelimlerine, ikinci bölümde nesebin Hz. Ali’den devam ettirilmesinin olağanüstü şekillerde anlatılardaki tezahürlerine, üçüncü bölümde ise Hz. Ali’nin Türklere damat olması ve Kız Darıyka destanında soyun onun üzerinden sürdürülme gayesi doğrultusundaki mücadeleye yer verilmiştir. Çalışmanın temel amacı Hz. Ali’nin farklı toplum ve coğrafyalarda insanlar tarafından içselleştirilerek inanç ve kültür dünyasına nasıl dahil edildiğini ve soyun ondan devam ettirilme yönelimlerinin sembolik tezahürlerinin anlatılara nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışmanın merkezine alınan Kız Darıyka destanı özelinde gerçekçi bir anlayışla Hz. Ali’nin Türklere damat olmasına dikkat çekilmiş ve Darıyka adlı kahramanın ondan çocuk sahibi olma yönelimine yer verilmiş tüm bu örnekler, mukayeseli bir şekilde birbiriyle bağlantılı bir düzlemde incelenmiştir. Sonuç olarak Kız Darıyka anlatısında Hz. Ali’nin efsanevi kişilikten ziyade bir alp tipi olarak yer aldığı tespit edilmiştir. Hz. Ali, Türklere güveyi yapılarak soyun onun üzerinden sürdürülmesi gerçekçi bir yönelimle aktarılmıştır. Darıyka’nın Hz. Ali’den olağanüstü bir şekilde değil tamamen gerçekçi bir yaklaşımla hamile kaldığı ve ondan çocuk sahibi olma eğilimi anlatıda kendine yer bulmuştur. Kız Darıyka destanı Hz. Ali’nin Türklere damat olması ve anlatı kahramanın realist bir bakış açısı etrafında soyunu ondan sürdürmesi yaklaşımı bakımından halk anlatıları içinde oldukça farklı bir konuma sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Kız Darıyka
• Hz. Ali
• Soy
• Damat
• Türkler

SYMBOLIC MANIFESTATIONS OF THE CONTINUATION OF THE PROPHET ALI LINEAGE AND THE MOTIF OF PROPHET ALI BECOMING A SON-IN-LAW TO THE TURKS

Öz

One of the four great caliphs of Islam, the son-in-law of the Prophet Muhammad, and the standard-bearer of Islam, Ali's historical and true personality has taken on a legendary character due to religious, political, social, and cultural factors. Consequently, people have traced their lineage back to him, seeking political or religious prestige and legitimacy in the eyes of society. This approach has also been reflected in folk narratives. Examples showing that the lineages of epic heroes continued from Prophet Ali have found their place in texts in symbolic forms. This study is broadly divided into three sections: the first section examines the tendency to trace lineage back to Prophet Ali in order to achieve various goals; the second section examines the extraordinary manifestations of lineage being traced back to Prophet Ali in the narratives, and the third section focuses on Prophet Ali's marriage to a Turk and the struggle to perpetuate lineage through him in the Kız Darıyka epic. The primary aim of this study is to reveal how Prophet Ali was internalised by people in different societies and geographical regions, incorporated into their belief and cultural worlds, and how the symbolic manifestations of the tendency to continue his lineage were reflected in narratives. In this context, focusing on the epic of Kız Darıyka, the study draws attention to Prophet Ali's marriage to a Turk with a realistic understanding and examines all these examples in a comparative manner within a connected framework, including the hero Darıyka's desire to have children with him. As a result, it has been determined that Prophet Ali appears in the Kız Darıyka narrative as an alp type rather than a legendary personality. Prophet Ali is portrayed in a realistic manner as a son-in-law to the Turks, ensuring the continuation of the lineage through him. The narrative depicts Darıyka becoming pregnant by Prophet Ali not in an extraordinary manner but through a completely realistic approach, and her inclination to have children with him finds its place in the narrative. The Kız Darıyka epic occupies a rather distinct position among folk narratives in terms of its approach to Prophet Ali becoming the son-in-law of the Turks and the narrative hero continuing his lineage through him from a realistic perspective.

Anahtar Kelimeler

• Kız Darıyka
• Prophet Ali
• genealogy
• groom
• Turks

Kaynakça

1. Akın, Bülent. “Alpamış Destanı’nda Hz. Ali Tasavvuru”. Millî Folklor, 6, (2012), 19-29.
2. Arıkan, Metin.(Hzl.) Kazak Destanları-I/Köroğlu’nun Kazak Anlatmaları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2007.
3. Asker, Naile. “Göroğlu Destanında Mistik ve Hami Yardımcılar: Hazreti Ali, Kalenderler, Erenler, Aksakallar”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 97 (Mart 2021), 95-110.
4. Aslan, Namık. “Hz. Ali Cenknâmeleri Bağlamında Bir Eser (Destan-ı Ejderha ve Bazı Motifleri Üzerine)”. Millî Folklor, (2016) 28/111, 208-219.
5. Bekki, Selahaddin. “Bazı Halk Anlatıları ve Dinî Metinlere Göre Kahramanın Mucizevi Babasız Doğumu”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 58 (2011), 111-130.
6. Boratav, Pertev Naili. Köroğlu Destanı. İstanbul: Adam Yayınları. 1984.
7. Cicioğlu, Muhammet Nurullah. “Kırgız Destanlarında Hz. Ali: Bir Kült ve Bir Bahadır”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7/2, (2023). 1275-1298. https://doi.org/10.34083/akaded.1321438.
8. Çetin, Altan. “Türk Kültüründe ve Satuk Buğra Han Destanında Hak-Muhammed-Ali İnancı”. Ahmet Yesevi Dergisi. 1/2, (2023). 145-166.

9. Çetin, İsmet. “Destandan Hhikâyeye Hazret-i Ali Cenknâmeleri.” Bulut, Halil İbrahim (Ed.) Anadolu’da Aleviliğin Dünü ve Bugünü/Bilimsel Araştırma Projesi. Sakarya Üniversitesi Yayınları. (2010). 379-403.
10. Çetin, İsmet. “Türk Halk Edebiyatında Hz. Ali”. (Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali /Haz. A. Yaşar Ocak). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınlar. 2014.
11. Çetin, İsmet. Türk Edebiyatında Hz. Ali Cenknâmeleri. Ankara: kültür Bakanlığı yayınları. 1997.
12. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 2020.
13. Daftary, Farhad. Klasik “İsmaili İnancında Hz. Ali’nin Yeri”. (Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali /Haz. A. Yaşar Ocak). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınlar. 2014.
14. Demir, Necati. “Türk Düşünce Dünyasında Hazret-i Ali”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 60 (2011), 85-104.
15. Demir, Necati. Erdem, Mehmet Dursun. Saltık Gazi Destanı. Ankara: Destan Yayınları. 2007.
16. Demir, Necati. Satuk Buğra Han Tezkireleri (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım). İstanbul: H Yayınları. 2022. Develi, Hayati. Dariga Kız. (Tatar-Kazak Halk Hikâyesi).İstanbul. 1998.
17. Ebû Zehra, Muhammed. İslam’da İtikadî, Siyasi ve Fıkhî Mezhepler Tarihi (Çev. Sıbğatullah Kaya). Ankara: Anka Yayıncılık. 2003.
18. Erdal Tuğçe. Halife Hz. Ali ile Cenknâme Kahramanı Hz. Ali Arasında Mitik Dönüşüm. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5/3, (2021). 62-84. https://doi.org/10.34083/akaded.971083.
19. Gülten, Sadullah. Türklerin Ali’si/Destanlar, Efsaneler, Menkıbeler. İstanbul: Yeditepe Yayınları. 2023.
20. İnan, Abdülkadir. “Göçebe Türklerin Destanlarında Kahramanların Doğumları Ad almaları ve Başka Hususiyetler” Makaleler ve İncelemeler-II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 2020.
21. Karadavut, Zekeriya. “Köroğlu Destanında Hz. Ali”. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı. 871-882.
22. Kavruk, Hasan-Durukoğlu, Salim. Battalnâme. Malatya: Malatya Kitaplığı Yayınları. 2012.
23. Kozan, Ali-Bilgili, Rümeysa. “Hz. Ali’nin Menkıbevî Hayatına Dair Bir Destan: Dâstân-I Ejderhâ ve İslâmî Dönem Anadolu Türk Kültürüne Yansımaları”. Turkish Studies, 8/5. (2013), 465-490.
24. Mehmet, Abdulhakim. Uygur Halk Destanları-3. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2011.
25. Moezzi, M. Ali Amiri. “Şii İnancının Kökenlerindeki ‘Din Ali’ Deyimi hakkında Hakkında Notlar” (Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali /Haz. A. Yaşar Ocak). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınlar. (2014). 25-52.
26. Orozova, Gülbara-Akmataliyev, Abdıldacan. Kırgız Destanları-8/Kız Darıyka (Akt. Ferah Türker). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2010.
27. Özalp, N. Ahmet. Hz. Ali Cenkleri. İstanbul: Kapı Yayınları. 2017.
28. Özkan, İsa. “Abdülkerim Satuk Buğra Han Destanı”, Bengü Bitig, Dursun Yıldırım Armağanı. (2013). 1-22.
29. Rahimova, Aybeniz-Halide Gamze İnce Yakar. “Dini Kahramanlık Destanları Üzerine”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7/2, (2018). 19-30.
30. Shadkam, Zubaida-Kairanbayeva, Nazym. “Kazak Sözlü Geleneğinde Hz. Ali Cenknâmeleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 101, (2022). 169-186. https://doi.org/10.34189/hbv.101.007.
31. Şapolyo, Enver Benhan. Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. Elif Kitabevi. 2006.
32. Şenyayla, Gencal. Algı ve Gerçeklik Arasında Hz. Ali. Ankara: Fecr Yayınları. 2021.
33. Şimşek Canpolat, Aysu-Öz, Aynur. Alpamış Destanı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2000.
34. Toprak, İsmail. Hazret-i Ali Cenkleri. İstanbul: Büyüyenay Yayınları. 2016.
35. Türker, Ferah. Kırgız Destanı ‘Kız Darıyka’ Üzerinde Bir Araştırma (Yüksek Lisans Tezi). İzmir: Ege Üniversitesi-Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2005.
36. Ünlüsoy, Kamile. Anadolu’da Hz. Ali Tasavvurları (XIII-XVI. Yüzyılları). Ankara: Türk Tarih Kurumu yayınları. 2020. Yılmaz, Orhan. Rivayetlerde Hz. Ali. Ankara: Araştırma Yayınları. 2015.
37. Yolcu, Mehmet Ali. “Babasız Gebelik Mitleri Bağlamında Türk Mitolojisinde Gök-Yer Dikotomisi ve Ana Tanrıça Kültünün İzleri”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), (2014). 70-92. https://doi.org/10.17218/husbed.24972.