THE RELATIONSHIP BETWEEN HUMAN, LOVE, AND GOD IN AHMED YESEVI'S SUFI PERSPECTIVE

Öz

This study examines Ahmed Yesevî’s Sufi-oriented thought through the concepts of human, love, and God, based on the textual data of the Divân-ı Hikmet. Drawing on expressions found in the Divân-ı Hikmet, the study aims to analyze the constitutive role of love in the human being’s orientation toward God and to articulate Yesevî’s understanding of the human in a systematic manner within this conceptual framework. The research adopts a hermeneutic and text-centered analytical approach while taking historical context into consideration. The findings demonstrate that Yesevî’s teaching does not merely represent a mystical experience but offers an original anthropological model that integrates knowledge, action, and morality around divine love. Yesevî’s tawḥīd-centered conception of God grounds the human being as a valued entity defined by awareness of createdness and the capacity for transformation. The realization of this potential becomes possible through processes of disciplining the self, ethics of service, and orientation toward Truth through love. In conclusion, the study reveals that divine love functions as a constitutive principle integrating being, knowledge, and action in Yesevî’s thought, and it offers an analytical interpretation of the human–love–God relationship grounded in the Divân-ı Hikmet.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed Yesevî
• Sufism
• Human
• Love
• God

AHMED YESEVÎ’NİN TASAVVUFÎ PERSPEKTİFİNDE İNSAN, AŞK VE TANRI İLİŞKİSİ

Öz

Bu çalışma, Ahmed Yesevî’nin tasavvuf merkezli düşüncesini Divân-ı Hikmet’in metinsel verilerine dayanarak insan, aşk ve Tanrı kavramları etrafında incelemektedir. Araştırma, Divân-ı Hikmet’te yer alan ifadeler ışığında insanın Tanrı’ya yönelişinde aşkın üstlendiği kurucu rolü analiz etmeyi ve Yesevî’nin bu kavramlar doğrultusunda geliştirdiği insan anlayışını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, tarihsel bağlamı göz ardı etmeksizin hermenötik ve metin merkezli bir çözümleme yaklaşımına dayanmaktadır. Bulgular, Yesevî öğretisinin yalnızca mistik bir deneyimi değil; bilgi, eylem ve ahlâkı ilâhî aşk etrafında bütünleştiren özgün bir antropolojik model sunduğunu göstermektedir. Yesevî’nin tevhid merkezli Tanrı tasavvuru, insanı yaratılmışlık bilinci ve dönüşme kapasitesiyle değer kazanan bir varlık olarak temellendirir. Bu potansiyelin açığa çıkması, nefs terbiyesi, hizmet ahlâkı ve aşk yoluyla Hakikat’e yöneliş süreçleriyle mümkündür. Sonuç olarak çalışma, Yesevî düşüncesinde ilâhî aşkın varlık, bilgi ve eylemi bütünleştiren kurucu bir ilke olduğunu ortaya koymakta ve insanaşk- Tanrı ilişkisine Divân-ı Hikmet temelli analitik bir yorum sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ahmed Yesevî
• Tasavvuf
• İnsan
• Aşk
• Tanrı

Etik Beyan

Bu makale, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi'ne gönderilen özgün bir çalışmadır. Yazar, araştırmanın bilimsel ve etik kurallara uygun olarak gerçekleştirildiğini, herhangi bir çıkar çatışması bulunmadığını ve kullanılan tüm kaynakların doğru şekilde belirtildiğini beyan ederim.

Kaynakça

1. Altuntaş, Halil-Şahin, Muzaffer. Kur’ân-ı Kerîm Meali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
2. Ayan, Hüseyin. “Bir Şiir Mecmuasında Ahmed Yesevî”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 3 (1997), 79-84.
3. Baş, Erhan. “Ahmed Yesevî’nin Bektaşîlik ve Alevîlik Üzerindeki Etkileri ve Osmanlı Dinî Hayatındaki İzleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (2011), 21-53. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001077
4. Canım, Rıza. “Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî’de Tasavvuf Düşüncesi”. Bilig 1 (1996), 9-12.
5. Çetinkaya, Bayram Ali. “Hoca Ahmed Yesevî Öğretisinde Âlim ve Ârif Olguları”. Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî. Ed. Yusuf Salman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017, 213-243.
6. Çetinkaya, Bayram Ali. “Hoca Ahmed Yesevî İrfânında Aşk Yolunda / Kapısında Âşık”. Akademiar Dergisi 2 (2017), 158-225.
7. Demirdaş, Özcan. “Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Şeriat, Tarikat ve Hakikat”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 8/4 (2019), 2501-2521. https://doi.org/10.15869/itobiad.617665
8. Eraslan, Kemal. Yesevî’nin Fakrnâmesi. Ankara: SFN Yayıncılık, 2016.

9. Eyuboğlu, İsmet Zeki. Günün Işığında Tasavvuf, Tarikatlar, Mezhepler Tarihi. İstanbul: Geçit Kitabevi, 1987.
10. Gül, Hüseyin. “Ahmet Yesevî’de Aşk Kavramı: Dîvân-ı Hikmet Üzerine Bir İnceleme”. Journal of History Culture and Art Research 8/4 (2019), 536-549. https://doi.org/10.7596/taksad.v8i4.2332
11. Gürer, Betül. “Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’i Ekseninde Tasavvufî Düşüncede İlâhî Aşk”. Bilig 80 (2017), 15-41.
12. Kalın, İbrahim. “Hoca Ahmed Yesevî: Hüküm ve Hikmet”. Bilig 80 (2017), 1-24.
13. Karabulut, Fikret. “Hoca Ahmed Yesevî’de Zaman ve Mekân: Yokluktan Varlığa Bitmeyen Yolculuk”. I. Uluslararası Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri. Ed. Ahmet Kartal. Ankara: Ahmet Yesevî Üniversitesi Yayınları, 2016, 475-512.
14. Kavak, Abdulcebbar. “Hoca Ahmed Yesevî ve Yunus Emre’nin Türklerin Tasavvufî Kültürüne Katkıları”. Universal Journal of Theology 2/2 (2017), 133-142.
15. Kaval, Musa. “Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde Dünya Sevgisi’nin Yerilmesi”. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2019), 15-32.
16. Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2014.
17. Küçükkaya, Mahmut Askeri. “Hoca Ahmed Yesevî’de İnsan Sevgisi”. Diyanet İlmi Dergi 52/4 (2016), 113-128.
18. Muminov, Ashirbek. Orta Asya’da İslâmlaşma ve Kutsal Soylar. Ankara: Daik Press, 2008.
19. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
20. Öğke, Ahmet. “Ahmed-i Yesevî’de İlâhî Aşk”. Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî. Ed. Yusuf Salman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017, 187-213.
21. Özgen, Mehmet Kasım. “Hoca Ahmed Yesevî’de Hikmet-Erdem ve Ahlak İlişkisi”. Temaşa Felsefe Dergisi 9 (2018), 60-87.
22. Pekolcay, Necla. “Hoca Ahmed Yesevî’den Yunus Emre’ye Uzanan Müşterek İnanç İzleri”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 3 (1997), 19-30.
23. Pınarbaşı, Sakin. “Hoca Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet’inde İnsan ve Hoşgörü”. İlahiyat Fakültesi İlmi Dergisi 16-17 (2012), 43-54.
24. Schimmel, Annemarie. Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1982.
25. Şeker, Mehmet. “Yesevî Hikmetlerinde İnsan”. Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî. Ed. Yusuf Salman. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017, 149-167.
26. Vural, Ahmet. “Ahmed Yesevî’de Seyr u Sülûke Dair Temel Meseleler”. Külliye: Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 4/2 (2023), 306-330.
27. Yazıcı, Nesimi. “Hoca Ahmed Yesevî Döneminde Türk-İslâm Kültürünün Oluşumu ve Gelişimi Üzerine Bazı Düşünceler”. Uluslararası Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri. Haz. Ali Yuvalı-Mustafa Argunşah - Ali Aktan. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Basımevi, 1993, 377-387.
28. Yeniterzi, Emine. “Ahmed-i Yesevî’den Öğütler”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 3 (1997), 71-78.
29. Yesevî, Ahmed. “Fakr-nâme”. Haz. Kemal Eraslan. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 22 (1977), 45-120.
30. Yesevî, Ahmed. Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993.
31. Yesevî, Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. Haz. Hayati Bice. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2015.