Some Observations on The Diplomatic (Documentary), Legal, And Content Characteristics of The Waqf Deeds Belonging To Bektashi-Oriented Foundations

Öz

In the Ottoman Empire, the institution of waqf (endowment), which had activities that influenced every sphere of life, occupied an important place as a civil entity and a legal personality, particularly in the economic and social life of society. From its establishment and registration to its possible dissolution, the waqf was subject to certain rules, regulations, and legal frameworks to ensure its productivity and continuity. Thanks to this system, we know that some waqfs managed to preserve their existence for centuries, with a few even surviving to the present day. Indeed, both the waqfs established before and during the Ottoman period continued to function for long periods, and countless examples of these can be observed throughout the territories once ruled by the Ottoman Empire. The longevity of waqfs was ensured primarily by their waqfiyes—the endowment deeds that contained specific rules, regulations, and legal provisions and served as their governing charters or bylaws. The nature of the law governing these waqfiyes, its binding character, and its role in maintaining continuity must be evaluated as a whole. This is because the legal framework stipulated in the Ottoman waqfiyes directly affected the sustainability and future of all waqfs established by members of different segments of society. In this context, it is possible to understand the legal foundations and endowment culture of the waqfs established by members of the Tarikat-i Bektâşiyye (Bektashi Order) through the examination of their waqfiyes. Therefore, these waqfiyes should be analyzed from diplomatic, legal, and content perspectives in relation to their continuity. In this study, by using the Waqfiye Registers in the Archives of the General Directorate of Foundations as the primary reference, waqfiyes identified as “Bektashi-oriented” (Bektaşî meşreb), that is, belonging to members of the Tarikat-i Bektâşiyye, will be examined in terms of document diplomacy, legal binding force, and content. Based on the findings obtained from these Bektashi-oriented waqfiyes, which will be analyzed through a case study approach, the research aims to identify general observations regarding differences or similarities within the broader “culture of endowment” (vakfetme kültürü) in the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• History
• Ottoman History
• Legal History
• Waqf Institution
• Bektashi Waqfs

BEKTAŞÎ VAKIFLARINA AİT VAKFİYELERİN DİPLOMATİK (BELGEBİLİM), HUKUK VE MUHTEVA ÖZELLİKLERİNE DAİR BAZI TESPİTLER

Öz

Osmanlı Devleti’nde her sahaya etki edecek şekilde faaliyetleri olan vakıf kurumu; bir sivil oluşum ve tüzel kişilik olarak, özellikle de toplumun iktisadî ve ictimâi hayatında önemli bir yere sahiptir. Vakıf, verimliliğinin ve sürekliliğinin temin edilebilmesi bakımından tesis ve tescil edilişinden başlayıp bir vesile ile ortadan kalkmasına kadar geçen süre içerisinde bazı kural, kaide ve hukuka tabi tutulmuştur. Bu sayede kimi vakıfların yüzyıllar boyunca varlığını koruduğunu, hatta kimisinin de günümüze kadar ulaştığını biliyoruz. Nitekim gerek Osmanlı Devleti’nden önce kurulan gerekse Osmanlı Devleti zamanında kurulan vakıflar uzun müddet varlık göstermişlerdir. Osmanlı Devleti’nin bütün yayıldığı coğrafyalarda bunun yüzlerce örneğini görmek mümkündür. Vakıfların uzun soluklu olmalarını temin eden ise bazı kural, kaide ve hukukî mevzuatı hâvî ve onların yönetmeliği veya tüzüğü hükmündeki vakfiyeleridir. Vakfiyelerin tabi olduğu hukukun niteliği, bağlayıcılığı ve sürekliliği sağlamadaki etkisi bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Zira, Osmanlı Devleti’nin vakfiyelerde belirtmiş olduğu hukukun niteliği, toplumun bütün kesimlerine ait olmak üzere kurulan vakıfların hepsinin geleceğini etkilemektedir. Bu bağlamda “Tarikat-i Bektaşiyye”ye mensup olanların kurmuş oldukları vakıfların hukukî temellerini ve vakfetme kültürlerini de vakfiyeden anlamak mümkün olup bu vakfiyeler; diplomatik, hukuk ve muhteva analizleri onların sürekliliği bağlamında irdelenmelidir. Bu araştırmada Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Arşivi’ndeki Vakfiye Defterleri referans alınarak “Bektaşî meşreb” olan, yani “Tarikat-i Bektaşiyye”ye mensup oldukları tespit edilen vakfiyeler; belge diplomatiği, hukukî bağlayıcılığı ve muhteva bakımından ele alınacaktır. Örnek vaka incelem yöntemi ile ele alınacak olan Bektaşî meşrep vakfiyelerden elde edilecek veriler ışığında; Osmanlı Devleti’ndeki “vakfetme kültürü”ndeki farklılık veya benzerliğe ilişkin genel yapıya dair tespitlerde bulunulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tarih
• Osmanlı Devleti Tarihi
• Hukuk Tarihi
• Vakıf Müessesesi
• Bektaşî Vakıfları

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları 0.1. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA.) Vakfiye Defterleri (VGMA.VKF.d) no: 577, 578, 580, 597, 604, 608/1, 609, 610, 623, 626/1, 627, 628, 629, 734, 742, 744, 987, 988. 2. Telif ve Tetkik Eserler Alandağlı, Murat. “Hurûfât Registries as Sources for Alevi-Bektashi History: The Case of Mecitözü”. Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association. 11/2: 101-122. Indiana Universty Press: 2024.
2. Alandağlı, Murat. “Kuyûd-ı Kadîme Arşivi Tahrir Defterlerine Göre Dimetoka’daki Kızıl Deli Sultan Vakfı”, Tarih Boyunca Rumeli Coğrafyasında İlim, İrfan ve Hikmet, (14-15 Mayıs 2022). İslami İlimler Araştırma Vakfı. 269-295. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
3. Alandağlı, Murat. “İdarî ve İtikâdî Boyutuyla Hâcı Bektaş Kazası (Hurûfât Kayıtlarına Göre)”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi. 16/2 (01 Aralık 2023)/695-735.
4. Alkan, Mustafa. “Hacı Bektaş-ı Velî Zâviyesi Vakıfları (16. Yüzyıl)”, 2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevilik ve Bektaşîlik Bilgi Şöleni (17-18-19 Ekim 2007). C.II. 955-968. Ankara: Türk Kültürü ve Hâcı Bektaş Velî Araştırma Merkezi Yayınları, 2007.
5. Altı, Aziz. Balkanlarda Bektaşîlik, XVII-XVIII. Yüzyıllar. Ankara: La Kitap Yayınları, 2019.
6. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. C. 4. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1992.
7. Ceyhan, Muhammed. Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Mülk ve Vakıf Edinimi (18. Yüzyıl). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi. Ankara: 2016.
8. Çevrimli, Nilgün. “Vakfiyeler Işığında Hâcı Bektaş Velî Tekkesi ve Bazı Bektaşî Tekke ve Türbeleriyle İlişkileri”. Türk Kültürü ve Hâcı Bektaş Velî Araştırma Dergisi. 94 (2020): 95-116.

9. Faroqhı, Suraıya. Anadolu’da Bektaşîlik. çev: Nasuh Barın, İstanbul: Simurg Yayınevi, 2003.
10. Günay, Hacı Mehmet. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/475-479. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
11. Kazıcı, Ziya. İslâmî ve Sosyal Açıdan Vakıflar. İstanbul: Marifet Yayınları, 1985.
12. Kazıcı, Ziya. Osmanlı Vakıf Medeniyeti. İstanbul: Bilge Yayınları, 1. Basım, 2003.
13. Kütükoğlu, Mübahat S. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 4. Basım, 2018.
14. Özgüdenli, Osman Gazi. “Vakfiye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/465-467. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
15. Özlü, Zeynel. “Bektaşî Tekkelerinin Gelirlerine Dair Gözlemler” Türk Kültürü ve Hâcı Bektaş Velî Araştırma Dergisi”, 69 (2014)/15-40.
16. Öztürk, Nazif. Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar (Ahkâmu’l-Evkâf). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
17. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C. III. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2004.
18. Yediyıldız, Bahaeddin, “Vakıf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/479-486. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
19. Yediyıldız, Bahaeddin. XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi Bir Sosyal Tarih İncelemesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
20. Yıldırım, Rıza. “Bektaşi-Alevi Geleneğine Göre Seyyid Ali Sultan”, Türk Kültürü ve Hâcı Bektaş Velî Araştırma Dergisi. 53/59-88. Ankara: 2010.
21. Yüksel, Hasan. “Vakfiye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/467-469. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.