ALEVİLİKTE TEVELLÂ VE TEBERRÂ İNANCININ DİNÎ VE TOPLUMSAL BOYUTLARI

Öz

Bu çalışma, Anadolu Aleviliğinde Tevellâ ve Teberrâ inancının hem dinî hem de toplumsal boyutlarını tarihî, kültürel ve ibadet hayatı bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Anadolu Aleviliğinin en önemli inanç esaslarından biri tevellâ ve teberrâ inancıdır. Tevellâ, Hz. Ali ve Ehl-i beyt’e yönelik sevgi, bağlılık ve dostluk esasına dayanan; aynı zamanda bu kutlu zümreden manevî yardım ve şefaat talebini içeren bir inanç ilkesidir. Buna karşılık teberrâ, Hz. Ali’nin imamet ve hilafetini reddeden kimselere özellikle tarihsel bağlamda Muaviye, Yezid ve onların soyundan gelenlere karşı olumsuz bir tutum geliştirmeyi; bu kişilerle manevî ve duygusal bağ kurmaktan kaçınmayı, onlara karşı buğz beslemeyi ifade eden bir tavır biçimidir. Tevellâ ve tebarrâ kavramları, erken dönem İslam toplumlarında ortaya çıkmış, tarih boyunca Müslüman topluluklarda bireylerin dinî ve toplumsal hayatlarını yönlendiren temel ilkeler arasında yer almış ve günümüze kadar önemini korumuştur. Tevellâ ve teberrâ inancı, Hz. Ali ve Ehl-i beyt ile sıkı bir ilişki içinde gelişmiş olup, bu kavramların ortaya çıkışı büyük ölçüde onlara duyulan sevgi, saygı ve derin muhabbetin bir sonucu olarak şekillenmiştir. Bu makale, tevellâ ve teberrâ kavramlarını tarihsel, dinî ve toplumsal boyutlarıyla ele almaktadır. İlk olarak, tevellâ ve teberrâ inançlarının İslam düşüncesindeki ortaya çıkışı, Şiî gelenekle ilişkisi ve tarihî gelişim süreci incelenmektedir. Ardından, bu kavramların Anadolu Aleviliğindeki yeri ve önemi değerlendirilerek Alevî kimliğinin oluşumunda, toplumsal dayanışmanın güçlenmesinde ve inanç topluluğunun sınırlarının belirlenmesindeki işlevleri analiz edilmektedir. Son olarak, tevellâ ve teberrâ anlayışlarının ibadet hayatındaki yansımaları, özellikle cem törenleri, dua, nefes ve deyişler üzerinden incelenerek bu inançların Alevî pratiklerine nasıl yön verdiği ortaya konulmaktadır. Bu araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş olup, tevellâ ve teberrâ inançlarının dinî ve toplumsal boyutları betimsel analiz yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmada, konuya ilişkin klasik İslam kaynakları, Alevî-Bektaşî literatürü, sözlü kültür unsurları (nefesler, deyişler, gülbengler) ve güncel akademik çalışmalar doküman analizi tekniğiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler, üç temel başlık altında sistematik biçimde analiz edilerek tevellâ ve teberrâ kavramlarının tarihsel arka planı, Anadolu Aleviliğindeki yeri ve ibadet hayatındaki yansımaları dinî ve toplumsal bir perspektiften yorumlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mezhepler Tarihi
• Alevilik
• Tevellâ
• Teberrâ
• Ehlibeyt

THE RELIGIOUS AND SOCIAL DIMENSIONS OF THE BELIEFS OF TAVALLĀ AND TABARRĀ IN ALEVISM

Öz

This study aims to examine the beliefs of Tavallā and Tabarrā in Anatolian Alevism in both their religious and social dimensions within the historical, cultural, and ritual context. One of the fundamental tenets of Anatolian Alevism is the belief in Tavallā and Tabarrā. Tavallā refers to an attitude of love, devotion, and loyalty toward ʿAlī and the Ahl al-Bayt, and also encompasses the belief in seeking their spiritual intercession and assistance. In contrast, Tabarrā signifies the development of a negative stance toward those who denied the imamate and caliphate of ʿAlī particularly, in the historical context, figures such as Muʿāwiya, Yazīd, and their descendants and entails refraining from forming spiritual or emotional bonds with them, as well as harboring aversion toward such individuals. The concepts of Tavallā and Tabarrā emerged in the early Islamic period and have remained among the fundamental principles guiding the religious and social lives of Muslim communities throughout history up to the present day. The belief in Tavallā and Tabarrā developed in close connection with ʿAlī and the Ahl al-Bayt, and the emergence of these concepts was largely shaped by the profound love, reverence, and deep affection felt toward them. This article examines the concepts of Tavallā and Tabarrā in their historical, religious, and social dimensions. First, it explores the emergence of these beliefs within Islamic thought, their connection with the Shīʿī tradition, and their historical development. Then, the study evaluates the place and significance of these concepts within Anatolian Alevism, analyzing their functions in shaping Alevi identity, strengthening social solidarity, and defining the boundaries of the faith community. Finally, the reflections of Tavallā and Tabarrā in religious practice are discussed particularly through cem ceremonies, prayers, nefes, and deyiş to reveal how these beliefs have influenced Alevi ritual and devotional life. In this study, a qualitative research method was adopted, and the religious and social dimensions of the beliefs in Tavallā and Tabarrā were examined through a descriptive analysis approach. Classical Islamic sources, Alevi-Bektashi literature, elements of oral culture (such as nefes, deyiş, and gülbeng), and contemporary academic studies related to the subject were evaluated using the document analysis technique. The collected data were systematically analyzed under three main categories, and the historical background, position within Anatolian Alevism, and reflections in ritual life of the concepts of Tavallā and Tabarrā were interpreted from both religious and social perspectives.

Anahtar Kelimeler

• History of Sects
• Alawism
• Tavallā
• Tabarrā
• Ahl al-Bayt

Kaynakça

1. Ahmet Rıfat Efendi. Gerçek Bektaşilik. nşr. Salih Çift. İstanbul: İz Yayıncılık, 2007.
2. Altınok, Baki Yaşar. Alevilik Hacı Bektaşi Veli Bektaşilik. Ankara: Oba Kitabevi, 1998.
3. Atalan, Mehmet. "Türk Kültüründe Hz. Ali Cenknâmeleri". Hz. Ali Sempozyumu (24-25 Ekim 2007). İzmir: y.y., 2007.
4. Bağdâdî, Abdülkāhir b. Tâhir b. Muhammed el-. el-Fark beyne’l-fırak: Mezhepler Arasındaki Farklar. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
5. Bozan, Metin. İmâmiyye’nin İmamet Nazariyesinin Teşekkül Süreci. İstanbul: İSAM Yayınları, 2009.
6. Bozkurt, Fuat. Aleviliğin Toplumsal Boyutları. İstanbul: Yön Yayıncılık, 1990.
7. Bozkuş, Metin. "Aşûre Günü, Muharrem Mâtemi/Orucu ve Sivas’ta Aşûre Uygulamaları". Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2008), 33-61.
8. Buyruk: Menâkıb-ı Şeyh Safî Musul ve Çevresindeki Şebeklerin Buyruğu. nşr. Ahmet Taşğın. Almanya: Alevi-Bektaşi Kültür Enstitüsü Yayınları, 2010.

9. Çağbayır, Yaşar. Ötüken Türkçe Sözlük. 5 Cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.
10. Demircan, Adnan. Gadîr-i Hum Olayı. İstanbul: Beyan Yayınları, 1996.
11. Erdem, Mustafa. "Aleviler ve Alevilik Meselesi". Dinî Araştırmalar 12/33 (2009), 17-24.
12. Ergun, Sadeddin Nüzhet. Hatayî Dîvânı: Şah İsmail-i Safevî Hayatı ve Nefesleri. İstanbul: Maarif Kitaphanesi, 1956.
13. Erkânnâme. nşr. Doğan Kaplan. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
14. Eröz, Mehmet. Türkiye’de Alevîlik-Bektâşîlik. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
15. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen el-. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn. çev. Mehmet Dalkılıç - Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
16. Fığlalı, Ethem Ruhi. İmâmiyye Şîası. İstanbul: Kent Basımevi, 1984.
17. Gökalp, Yusuf - Teber, Hatice. "Risâle-i Su’âl-i Hırka, Risâle Der Beyân-ı Kemer ve Risâle Der Beyân-ı Post İsimli Bektâşî Metinlerinde Dinî-Tasavvufî Semboller". Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2016), 77-91.
18. Gölpınarlı, Abdülbâki. Tarih Boyunca İslâm Mezhepleri ve Şîîlik. İstanbul: Derin Yayınları, 2011.
19. Gülçiçek, Ali Duran. Her Yönüyle Alevilik, Bektaşilik, Kızılbaşlık ve Onlara Yakın İnançlar. Köln: Anadolu Etnografyası Araştırma ve Kültür Merkezi Yayınları, 2004.
20. Günel, Âşık Durmuş. El Ele El Hakk’a. İstanbul: Can Yayınları, 2000.
21. Hançerlioğlu, Orhan. Dünya İnançları Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2000.
22. Hatâyî. Bektaşî Şairleri. haz. Sadeddin Nüzhet Ergun. İstanbul: Devlet Matbaası, 1930.
23. Hatâyî. Bektaşî Şairleri ve Nefesleri. haz. Sadeddin Nüzhet Ergun. İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi, 1955.
24. Kanar, Mehmet. Büyük Farsça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Birim Yayınları, 1993.
25. Kaplan, Doğan. "Alevilikte Muhammed-Ali Tasavvuru: ‘Bir Ten İki Baş Ya da İki Ten İki Baş’ Sembolizminin Kültürel Temeli". Kültür Coğrafyamızda Hz. Muhammed Sempozyumu Bildirileri. 145-160. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
26. Kaya, Bilge. "Muharrem Ayı ve Kerbela Mersiyeleri". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 33 (2005), 501-519.
27. Kuleynî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ya‘kūb el-. el-Usûl mine’l-Kâfî. 2 Cilt. Tahran: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 1388. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
28. Mélikoff, Irène. Hacı Bektaş: Efsaneden Gerçeğe. çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 1998. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî. çev. Şefik Can. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2003.
29. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmi‘u’s-sahîh. Riyad: Dârü’s-Selâm, 3. Basım, 2000.
30. Noyan, Bedri. Bektaşilik Alevilik Nedir?. Ankara: Doğuş Matbaacılık, 1985.
31. Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektâşîlik ve Alevîlik. 8 Cilt. Ankara: Ardıç Yayınları, 2000.
32. Oytan, M. Tevfik. Bektaşiliğin İçyüzü. İstanbul: Demos Yayınları, 2010.
33. Öz, Mustafa. "Nâsıbe". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/393-394. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
34. Öz, Mustafa. "Sâbbe". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/336-337. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
35. Öz, Mustafa. "Teberrî". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/214-215. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
36. Öz, Mustafa. Mezhepler Tarihi ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
37. Özcan, Nuri. "Bektaşi Musikisi". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/371-372. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
38. Özmen, İsmail. Simgeler ve Rıza Kenti: Alevilik/Bektaşilik. İstanbul: Parşömen Yayınları, 2010.
39. Perîşan Baba. "Şiirler/Nefesler". Bektaşî-Kızılbaş Alevî Şairleri ve Nefesleri. haz. Sadeddin Nüzhet Ergun. 3/42-48. İstanbul: Maarif Kitaphanesi, 1956.
40. Pîr Sultan Abdal. "Şiirler". Alevî-Bektâşî Şiirleri Antolojisi. haz. İsmail Özmen. 2/195-283. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
41. Seher Abdal. Gülzâr-ı Hüseynî. haz. Musa Aydın. İstanbul: Kevser Yayıncılık, 2011.
42. Sunar, Cavit. Melâmîlik ve Bektâşîlik. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1975.
43. Şeyh Baba Mehmed Süreyya. Tarîkat-ı Aliyye-i Bektâşiyye. sad. Ahmet Gürtaş. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
44. Şeyh Safî. Şeyh Safî Buyruğu: Menâkıbü’l-Esrâr Behcetü’l-Ahrâr. nşr. Ahmet Taşğın. Ankara: Rheda-Wiedenbrück Çevresi Alevi Kültür Derneği Yayınları, 2003.
45. Taş, Kenan Ziya - Özdemir, Özlem. "Büyük Çamlıca Dergâhı Tarafından Hazırlanan Bektaşi Tercemanları Kitapçığı". Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 21/2 (2021), 483-512.
46. Teber, Ömer Faruk. Bektaşi Erkânnâmelerinde Mezhebî Unsurlar. Ankara: Aktif Yayınları, 2008.
47. Teber, Ömer Faruk. "Hâricî İmâmet Nazariyesi ve Mutlak Hakikatin Meşruiyeti Sorunu". EKEV Akademi Dergisi 12/34 (2008), 57-72.
48. Teber, Ömer Faruk - Çalkan, Ramazan. "Alevi Bektâşî Nefeslerinde Tevellâ ve Teberrâ". Social Sciences Research Journal 8/1 (2019), 89-96.
49. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-. Sünen-i Tirmizî Tercemesi. çev. Osman Zeki Mollamehmedoğlu. İstanbul: Yunus Emre Yayınevi, 1981.
50. Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmi: Giriş. İstanbul: Damla Yayınevi, 1988.
51. Türkdoğan, Orhan. Alevî-Bektâşî Kimliği. İstanbul: Timaş Yayınları, 1995.
52. Uluçay, Ömer. Alevilikte Dua. Adana: Gözde Yayınevi, 1996.
53. Uludağ, Süleyman. "Nefes". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/522-523. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
54. Uludağ, Süleyman. İslâm’da İnanç Konuları ve İ’tikâdî Mezhepler. İstanbul: Marifet Yayınları, 1998.
55. Uzun, Mustafa. Türk Tasavvuf Edebiyatında Bir Dua ve Niyaz Tarzı Gülbank. haz. Cemil Çiftçi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.
56. Üzüm, İlyas. "Alevilikte Hz. Ali Telakkisi (Ali’siz Alevilik Olur mu?)". Tebliğ ve Müzakereleriyle Hz. Ali Sempozyumu (8-10 Ekim 2004). 341-355. Bursa: Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı Yayınları, 2004.
57. Vîrânî. Fakrnâme. haz. Fatih Usluer. İstanbul: Revak Kitabevi, 2015.
58. Vîrânî. Vîrânî Divanı ve Risalesi (Buyruğu). haz. Âdil Ali Atalay Vaktidolu. İstanbul: Can Yayınları, 1998.
59. Yaman, Mehmet. Alevilik: İnanç, Edep, Erkân. İstanbul: Demos Yayınları, 2011.
60. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 10 Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım, 2011.
61. Yemînî. "Fazîletnâme’den". Alevî-Bektâşî Şiirleri Antolojisi. haz. İsmail Özmen. 2/33-86. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
62. Yûnus Emre. Yunus Emre Divânı. İstanbul: Sabah Yayınları, 1990.
63. Yûsuf Has Hâcib. Kutadgu Bilig. thk. Reşid Rahmeti Arat. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
64. Zeyyât, Ahmed Hasan vd. el-Mu‘cemü’l-vasît. Kahire: Dâru’d-Da‘ve, 1960.