EDUCATIONAL COMPONENTS IN ALEVÎ-BEKTASHI TERMINOLOGY AND ITS IMPLICATIONS FOR CONTEMPORARY HUMAN DEVELOPMENT MODELS

Öz

This study aims to examine the conceptual terminology of the Alevî-Bektashi culture from a pedagogical perspective and to reveal the intersections between this tradition and modern educational sciences. Conducted within the framework of qualitative research methodology, the study adopts a document analysis design, using Gökbel’s (2019) Encyclopedic Dictionary of Alevî-Bektashi Terms as its primary data source. The terms in the dictionary were analyzed through document analysis, and conceptually related terms were thematically categorized into five main themes: (1) spiritual maturation and individual education, (2) the pedagogy of knowledge, wisdom, and enlightenment, (3) guidance and instructional roles, (4) moral, ethical, and behavioral education, and (5) social and moral solidarity education. The findings indicate that the thought and culture emerging within the Alevî-Bektashi tradition offer an educational system that approaches the human being not merely as a cognitive entity, but holistically, encompassing their moral, emotional, and social dimensions, and not limited solely to their physical existence, but also including their spiritual/metaphysical dimension. Within this system, concepts such as ikrar (initiation), tövbe (repentance), muhasebe (self-reflection), hizmet (service), rızalık (consent), edep (virtue), and marifet (experiential knowledge) demonstrate strong parallels with modern pedagogical approaches such as self-regulation, reflective learning, character education, and social-emotional learning. The study concludes that the knowledge-, virtue-, and responsibility-centered structure of Alevî-Bektashi pedagogy offers a distinctive ethical framework that can contribute to contemporary educational paradigms.

Anahtar Kelimeler

• Alevî-Bektashi Tradition
• Cultural Pedagogy
• Character Education
• Values Education
• Holistic Education

ALEVÎ-BEKTAŞÎ TERMİNOLOJİSİNDE EĞİTSEL UNSURLAR VE GÜNÜMÜZ İNSAN YETİŞTİRME MODELİ İÇİN ÖNE ÇIKAN YÖNLERİ

Öz

Bu araştırma, Alevî-Bektaşî kültürünün kavramsal terminolojisini pedagojik açıdan inceleyerek, bu geleneğin modern eğitim bilimleriyle kesişen yönlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma metodolojisi içinde yer alan doküman imcelemesi modeline dayalı olarak yürütülen çalışmada, temel veri kaynağını Gökbel’in (2019) Ansiklopedik Alevî-Bektaşî Terimleri Sözlüğü oluşturmuştur. Sözlükteki terimler doküman analizi yöntemiyle çözümlenmiş, birbirine anlamca yakın görülen kavramlar tematik içerik analiziyle beş ana tema altında sınıflandırılmıştır: (1) manevî olgunlaşma ve bireysel eğitim, (2) bilgi-marifet-bilgelik pedagojisi, (3) rehberlik ve öğretici rolleri, (4) ahlak-edep ve davranış eğitimi, (5) toplumsal-ahlakî dayanışma eğitimi. Bulgular, Alevî-Bektaşî geleneği içinde ortaya çıkan düşünce ve kültürün insanı yalnızca bilişsel bir varlık olarak değil, aynı zamanda ahlaki, duygusal, toplumsal yönleriyle ve sadece fiziki varlığıyla sınırlı olmayan, manevi/metafizik boyutuyla birlikte bütüncül biçimde ele alan bir eğitim sistemi sunduğunu göstermektedir. Bu sistemde ikrar, tövbe, muhasebe, hizmet, rızalık, edep, marifet gibi kavramlar; öz-düzenleme, reflektif öğrenme, karakter ve sosyal-duygusal eğitim gibi modern pedagojik yaklaşımlarla benzerlik göstermektedir. Araştırma, Alevî-Bektaşî öğretisinin bilgi, erdem ve toplumsal sorumluluk merkezli yapısının günümüz eğitim modellerine özgün bir etik çerçeve kazandırabileceğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Alevî-Bektaşî Geleneği
• Kültürel Pedagoji
• Karakter Eğitimi
• Değerler Eğitimi
• Bütüncül Eğitim

Kaynakça

1. Akcaoğlu, Öztürk Mustafa - Zeki Arsal. “The Effect of Multicultural Education on Preservice Teachers’ Attitude and Efficacy: Testing Bank’s Content Integration Dimension”. Participatory Educational Research 9/2 (2022), 343-357. https://doi.org/10.17275/per.22.44.9.2
2. Akpınar, Burhan - Süleyman Akdoğan, “Negatif Bilgi Kavramı: Hata ve Başarısızlıklardan Öğrenme”. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi (BAED) 1/1 (2010), 14-22. https://izlik.org/JA29ZH32PP
3. Aktürk, Hamit - Talip Tuğrul. “Alevî Bektaşî Kaynaklarında İnsan Yetiştirme Modeli”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 72 (2014), 211-225.
4. Altan, Mustafa Zülküf - Taner Yıldırım. “Bütüncül Eğitim, Bütüncül Gelişim, Bütüncül İnsan”. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi 5/1 (2022), 68-77. https://izlik.org/JA32SC63ZG
5. Aytaş, Gıyasettin. “Alevîlik Kavramı Etrafında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 56 (2010), 15-28. https://izlik.org/JA87LZ87CA
6. Bandura, Albert. “Social Cognitive Theory of Self-Regulation”. Organizational Behavior and Human Decision Processes 50/2 (1991), 248-287. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90022-L
7. Bars, Mehmet Emrah. “Max Weber’in Otorite Tanımı Çerçevesinde Türk Destan Kahramanlarına Farklı Bir Bakış Denemesi: Oğuz Kağan Örneği”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 12/22 (2020), 251-266. https://doi.org/10.38155/ksbd.695416
8. Bauman, Zygmunt. Akışkan Modernite (Çev. Sinan Okan Çavuş). İstanbul: Can Yayınları, 2019.

9. Bayrakcı, Mustafa. “Sosyal Öğrenme Kuramı ve Eğitimde Uygulanması”. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 14 (2013), 198-210. https://izlik.org/JA34YA36TZ
10. Baz, İbrahim. “Yunus Emre’de Eşik Metaforu ve Aşkın Boyutları”. Yunus Emre Sempozyumu (2022), 135-156.
11. Bloom, Benjamin Samuel. Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational Goals (1st ed.). New York: Longman Group, 1956.
12. Bowen, Glenn. “Document Analysis as a Qualitative Research Method”. Qualitative Research Journal 9 (2009), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
13. Ceylan, Yılmaz. “Yeni Bir Kimlik Hareketi: Anadolu Alevîliği”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 13 (2015), 210-226. https://izlik.org/JA42NC33ZE
14. Cırık, İlker. “Çok Kültürlü Eğitim ve Yansımaları”. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 34/34 (2008), 27-40. https://izlik.org/JA78AF62YX
15. Coşkun, Hasan. “Alevî/Bektaşî Geleneğinde Dedelik Kurumu: Sivas Kangal Türkmen Alevîleri Örneği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 85 (2018), 43-62. https://izlik.org/JA48BJ33WN
16. Çelik, Hasan. “Alevilik ve Bektaşilik’te Gönül Eğitimi”. Hünkâr Alevilik Bektaşilik Akademik Araştırmalar Dergisi 1/1 (2014), 83-100.
17. Çetin, Hacer. “Mevlânâ’da Öne Çıkan Bazı Ahlâkî Değerlerin ve Kusurların İşlenişi ve Eğitim Açısından Tahlili”. Din ve Bilim-Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/2 (2020), 68-82. https://doi.org/10.47145/dinbil.810832
18. Çiftci, Serkan vd. “21. Yüzyıl Becerileri Bağlamında Öğrenci, Öğretmen ve Eğitim Ortamları”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 24 (2021), 718-734. https://doi.org/10.29000/rumelide.995863
19. Çolak, Gülgün - Derya Karaburun Doğan. “Kültürel Kimlik Çerçevesinde Hacım Sultan Ocağına Bağlı Hacıköprü Cemevi ve Müzik Pratikleri”. Kültür Araştırmaları Dergisi 25 (2025), 266-284. https://doi.org/10.46250/kulturder.1674132
20. Demircioğlu, Aytekin. “Alevî ve Bektaşî Sözlü Kültüründeki Değer Kavramları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 94 (2020), 11-35. https://izlik.org/JA38BY62JL
21. Dewey, John. Experience and Education. New York: Macmillan Company, 1938.
22. DuFour, Richard - Eaker, Robert. Professional Learning Communities at Work: Best Practices for Enhancing Student Achievement. IN: National Educational Service, 1998.
23. Etik-Acar, Gözde. Hacı Bektaş-ı Velî’ye Göre “İnsan” Kavramı. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
24. Fernández-Berrocal, Pablo - Natalio Extremera. “Emotional Intelligence: A Theoretical and Empirical Review of its First 15 Years of History”. Psicothema 18 (2006), 7-12.
25. Freire, Paulo. Eleştirel Bilinç (Çev. Dilek Hattatoğlu). İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2021.
26. Freire, Paulo. Ezilenlerin Pedagojisi (Çev. Dilek Hattatoğlu ve Erol Özbek). İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2023.
27. Geçgin, Ercan. “Kimlik Yönelimleri Açısından Alevi Gençlik”. OPUS International Journal of Society Researches 10/17 (2019), 1030-1075. https://doi.org/10.26466/opus.527939
28. Giddens, Anthony. Modernite ve Bireysel Kimlik (Çev. Ümit Tatlıcan). İstanbul: Say Yayınları, 2019.
29. Giroux, Henry A. “Cultural Studies, Public Pedagogy, and the Responsibility of Intellectuals”. Communication and Critical/Cultural Studies 1/1 (2004), 59-79. https://doi.org/10.1080/1479142042000180926
30. Gökbel, Ahmet. Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2019.
31. Göktaş, Vahit. “Tasavvufî Terbiyenin Günümüz Din Eğitim-Öğretimine Sunabileceği İmkânlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (2011), 137-155. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001083
32. Göktaş, Volkan. “Kadîmî Baba Dîvânı’nda Dört Kapı Kırk Makam”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 11 (2023), 675-699. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1284854
33. Gül, İbrahim. “Halk Eğitiminde Bir Öncü: Hacı Bektaş Veli”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 107 (2023), 323-339. https://doi.org/10.60163/hbv.107.016
34. Gülmez, Mevlüt. “Âşık Ömer Dîvânı’nda Alevî-Bektaşi İzleri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 37 (2016), 285-307. https://doi.org/10.21563/sutad.187057
35. Gündoğdu, Hakan. “Kai Nielsen ve Bir Sosyal Eleştiri Olarak Felsefe”. Felsefe Dünyası 43 (2006), 56-68. https://izlik.org/JA36EZ76MM
36. Hudson, Peter vd. “Learning About Being Effective Mentors: Professional Learning Communities and Mentoring”. Procedia-Social and Behavioral Sciences 93 (2013), 1291-1300. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.10.031
37. Işık, Metin - Ayhan Erdem. “Bektaşi Kültürünün Mizahsal Kodları: Bektaşi Değerlerinin Fıkralara Yansıma Biçimleri Üzerine Bir Araştırma”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 38 (2015), 263-280. https://doi.org/10.21563/sutad.187032
38. İdil, Şahin vd. “What Should we Understand From PISA 2022 Results?”. Journal of STEAM Education 7/1 (2024), 1-9. https://doi.org/10.55290/steam.1415261
39. Jarvis, Peter. Towards a Comprehensive Theory of Human Learning. New York: Routledge/Falmer Press, 2006.
40. Kara, Mustafa. “Tekke Eğitimi ve Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12 (2008), 107-138. https://izlik.org/JA92AD24WN
41. Karagöz, Senem. “Alevi-Bektaşi Kültüründe Kadının Yeri: Bulgaristan’da Tekkesi ve Türbesi Olan Kadın Bir Derviş Olarak Kızana ve Kızana Tekkesi Örneği”. Gazi Akademik Bakış 18 (2024), 353-369. https://doi.org/10.19060/gav.1601740
42. Kıral, Bilgen. “Akademik Hayatta Sabır Üzerine Nitel Bir Çalışma”. Journal of Computer and Education Research 7/14 (2019), 250-283. https://doi.org/10.18009/jcer.570871
43. Kidd, Ian James. “Inevitability, Contingency, and Epistemic Humility”. Studies in History and Philosophy of Science Part A 55 (2016), 12-19. https://doi.org/10.1016/j.shpsa.2015.08.006
44. Kolb, Alice - David Kolb. “Eight Important Things to Know About the Experiential Learning Cycle”. Australian Educational Leader 40/3 (2018), 8-14.
45. Kolb, David. Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. NJ: Prentice Hall, 1984.
46. Koçoğlu, Erol - Özlem Ulu Kalın. “Kolb’un Yaşantısal Öğrenme Modeline Göre Sosyal Bilgiler Eğitimi Çalışma Alanının Analizi”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 16/64 (Ek Sayı) (2017), 1581-1593. https://doi.org/10.17755/esosder.316688
47. Köse, Duygu - Ayşe Betül Gökarslan. “Kültürel Mirası Koruma Kapsamında Bir Bektaşî Mekânının İncelenmesi: Sinan Dede Türbesi Örneği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 110 (2024), 143-178. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1366702
48. Kuşca, Sibel. “Alevi-Bektaşi İnancının Mitik Temellerini Oluşturan Figür ve İnanışların Deyiş ve Nefesler Vasıtasıyla Tespiti”. Alevilik Araştırmaları Dergisi 10 (2015), 229-251.
49. Ladson-Billings, Gloria. “Toward a Theory of Culturally Relevant Pedagogy”. American Educational Research Journal 32/3 (1995), 465-491. https://doi.org/10.3102/00028312032003465
50. Luthar, Suniya S. vd. “The Construct of Resilience: A Critical Evaluation and Guidelines for Future Work”. Development and Psychopathology 17/3 (2007), 857-885.
51. Maslow, Abraham Harold. “A Theory of Human Motivation”. Psychological Review 50/4 (1943), 370-396. https://doi.org/10.1037/h0054346
52. Mayo, Peter. “Praxis in Paulo Freire’s Emancipatory Politics”. International Critical Thought 10/3 (2020), 454-472. https://doi.org/10.1080/21598282.2020.1846585
53. Melikoff, Irene. Hacı Bektaş: Efsaneden Gerçeğe. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2009.
54. Mortari, Luigina - Monica Ubbiali. “Service Learning: A Philosophy and Practice to Reframe Higher Education”. Athens Journal of Education 8 (2021), 115-138. https://doi.org/10.30958/aje.8-2-1
55. Nacaroğlu, Oğuzhan vd. “Investigation of Lifelong Learning Tendencies and Self-Regulatory Learning Perceptions of Gifted Students”. Education and Science 46/205 (2021), 113-135. https://doi.org/10.15390/EB.2020.8935
56. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
57. Olson, Gary A. “History, Praxis, and Change: Paulo Freire and the Politics of Literacy”. Journal of Advanced Composition 12/1 (1992), 1-14.
58. Ömür, Yunus Emre. “Eğitimde Neoliberal Yerelleşme ve Eleştirisi”. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 7/1 (2017), 10-25. https://izlik.org/JA77FB42AW
59. Özgen, Mehmet Kasım. “Hoca Ahmed Yesevî’de Hikmet-Erdem ve Ahlak İlişkisi”. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi 9 (2018), 60-87. https://izlik.org/JA96JY94RN
60. Pfattheicher, Stefan, Yngwie Asbjørn Nielsen and Isabel Thielmann. “Prosocial Behavior and Altruism: A Review of Concepts and Definitions”. Current Opinion in Psychology 44 (2022), 124-129. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.08.021
61. Sen, Seher - Bayram Ali Soner. “Understanding Urban Alevism Through its Socio-Spatial Manifestations: Cemevis in İzmir”. Middle Eastern Studies 52/4 (2016), 694-710. https://doi.org/10.1080/00263206.2016.1176919
62. Queloz, Matthieu - Marcel van Ackeren. “Virtue Ethics and the Morality System”. Topoi 43 (2024), 413-424. https://doi.org/10.1007/s11245-023-09964-9
63. Taneri, Pervin Oya - Özlem Yeşim Özbek. “Promoting Diversity and Culturally Responsive Pedagogy in Higher Education”. International Journal of Turkish Educational Sciences 11/21 (2023), 765-813. https://doi.org/10.46778/goputeb.1333036
64. Taş, Halil. “Mesnevî’de Değerler ve Mesnevî’nin Değerlere Bakışı”. Millî Eğitim Dergisi 50/230 (2021), 745-767. https://doi.org/10.37669/milliegitim.672051
65. Tatlılıoğlu, Kasım. “Alevi/Bektaşi Öğretisinde İnsan-ı Kâmil Anlayışı ve Ahlak Gelişimi Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Geçmişten Günümüze Alevilik I. Uluslararası Sempozyumu (Alewism From Past To Present I. International Symposium), 1 (2014), 521-536. Erişim: https://makale.isam.org.tr/items/3c842e62-987d-432e-93b0-1557244567b8
66. Tatlıoğlu, Sevra Su. “Öğrenmeye Sosyal-Bilişsel Bir Bakış: Albert Bandura”. Sosyoloji Notları 5/1 (2021), 15-30. https://izlik.org/JA37MW84CX
67. Tekin, Mustafa. “Bir Sosyal Kontrol Aracı Olarak Ahîlik ve Toplumsal Dinamikleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (2006), 219-235. https://izlik.org/JA67XZ88CU
68. Tuna, Cem - Hasan Kara. “Rumi and Rumism in Terms of Objectives and Basic Principles of Turkish National Education”. Kosovo Educational Research Journal 5/3 (2024), 43-54.
69. Uludağ, Şener. “Onarıcı ve Cezalandırıcı Adalet: Paradigma Değişikliğini Tetikleyen Şartlar”. Polis Bilimleri Dergisi 13/4 (2011), 127-151.
70. Uludağ, Süleyman. “Sülûk”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 38/127-128. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
71. White, Robert E. vd. “Culturally Relevant Education and Critical Pedagogy: Devolution of Hierarchies of Power”. Revista Internacional de Educación para la Justicia Social (RIEJS) 3/2 (2014), 123-140. https://doi.org/10.15366/riejs2014.3.2.006
72. Withall, John. “Teachers as Facilitators of Learning-a Rationale”. Journal of Teacher Education 26/3 (1975), 261-266. https://doi.org/10.1177/002248717502600319
73. Wood, James - Edd Pitt. “Empowering Agency Through Learner-Orchestrated Self-Generated Feedback”. Assessment & Evaluation in Higher Education 50/1 (2025), 127-143. https://doi.org/10.1080/02602938.2024.2365856
74. Wu, Xiu-Yi. “Exploring the Effects of Digital Technology on Deep Learning: A Meta-Analysis”. Education and Information Technologies 29 (2024), 425-458. https://doi.org/10.1007/s10639-023-12307-1
75. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
76. Yıldız, Naciye. “Neoliberal Küreselleşme ve Eğitim”. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi 11 (2008), 13-32. https://izlik.org/JA75MT87BU
77. Zimmerman, Barry J. “Becoming a Self-Regulated Learner: An Overview”. Theory Into Practice 41/2 (2002), 64-70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2