ALİ GÎLÂNÎ-Yİ PÛMENÎ VE BÜLBÜLNÂME’Sİ

Öz

Gül ve bülbül hikâyesi, Doğu edebiyatı içerisindeki tarihsel gelişimi, sembolik arka planı ve özellikle İran edebiyatında mesnevi kalıbında kaleme alınmış müstakil örneklerden biri olması hasebiyle önem arz etmektedir. Hikâyenin kökeni, Hint ve İran edebiyatları arasında süregelen kültürel aktarım ve etkileşim sürecine dayanmakta olup özellikle Kelile ve Dimne geleneğinin izleri ilk gül ve bülbül içerikli eserlerde belirgin bir biçimde görülmektedir. Gül ve bülbülün kişiler arası aşkın sembolik temsilcisi olarak konumlandırılması, zamanla hem edebî hem tasavvufî bir söylemin inşasına zemin hazırlamıştır. İran edebiyatındaki eserler arasında Attâr’a isnat edilen gül ve bülbül hikâyeleri bulunsa da metin tenkidi açısından en güvenilir örneklerden biri Safevî döneminde yazılan Bülbülnâme’dir. Bu mesnevi, yalın dili, sınırlı olay örgüsü ve yoğun sembolik unsurlarıyla, âşığın çileli yolculuğu, dünyanın faniliği, kaderin belirleyiciliği ve hakikî aşkın metafizik boyutları gibi tasavvuf merkezli temaları işler. Gülün geçiciliği ile bülbülün ızdırabı, insanın varoluşsal arayışını temsil eden imgeler hâline gelmiştir. Türk edebiyatında daha çeşitli biçimlerde karşılaşılan bu hikâyenin İran edebiyatındaki konumu, Bülbülnâme gibi örnekler sayesinde daha net ortaya konulmaktadır. Bu bağlamda çalışma, söz konusu mesneviyi hem içerik hem de sembolik yapı bakımından inceleyerek gül ve bülbül anlatısının edebî gelenek içindeki yerini yeniden değerlendirmekte ve hikâyenin kültürel sürekliliğine dair bütüncül bir perspektif sunmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Ali Gîlânî-yi Pûmenî
• Bülbülnâme
• Gül ve bülbül
• İran edebiyatı
• Türk edebiyatı

ALI GILANI-YE POUMENI AND HIS BOLBOL-NAME

Öz

The story of the rose and the nightingale is significant within Eastern literature due to its historical development, symbolic background, and especially because it is one of the standout examples written in the mesnevi form in Persian literature. The origin of the story is based on the ongoing process of cultural transfer and interaction between Indian and Iranian literatures, and traces of the Kalila and Dimna tradition are particularly evident in early examples. The positioning of the rose and the nightingale as symbolic representatives of interpersonal love has paved the way for the construction of both a literary and mystical discourse over time. Although there are stories attributed to Attar among the works in Iranian literature, one of the most reliable examples in terms of textual criticism is the Bolbol-name written during the Safavid period. This masnavi, with its simple language, limited plot and intense symbolic elements, deals with Sufism-centered themes such as the lover’s painful journey, the mortality of the world, the determinism of fate and the metaphysical dimensions of true love. The transience of the rose and the nightingale’s suffering have become images representing man’s existential quest. This story, encountered in more diverse forms in Turkish literature, finds its place within Persian literature more clearly through examples like the Bolbol-name. In this context, the study re-evaluates the place of the rose and nightingale narrative in the literary tradition by examining the masnavi in question in terms of both content and symbolic structure and offers a holistic perspective on the cultural continuity of the story.

Anahtar Kelimeler

• Ali Gilanî-ye Poumeni
• Bolbol-name
• Rose and nightingale
• Persian literature
• Turkish literature

Kaynakça

1. Ali Gîlânî-yi Pûmenî. Bülbül-nâme. tsh. Nasrullah Purcevâdî. Tahran: Nâme-yi Ferhengistân, 1383 hş.
2. Attâr-ı Nîşâbûrî. Mantıku’t-tayr. tsh. Muhammed Rıza Şefi’i Kedkenî. Tahran: İntişârât-ı Sohen, 1384 hş.
3. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2009.
4. Eren Kaya, Fazile. “Rifâ’î’nin Bülbül-nâme’si Üzerine Bir İnceleme”. Divan Araştırmaları Dergisi 19 (2017), 59-76.
5. Fürûzânfer, Bedîüzzaman. Şerh-i Ahvâl ve Nakd-i Âsâr-ı Şeyh Ferîdüddîn Muhammed Attâr-ı Nişâbûrî. Tahran: İtişârât-ı Zuvvâr, 1389 hş.
6. İspir, Mehmet. Münîrî’nin Gülşen-i Ebrâr ve Maden-i Esrâr Mesnevisi (İnceleme-Metin-Sadeleştirme). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
7. Purcevâdî, Nasrullâh. Zebân-ı Hâl der İrfan ve Edebiyyat-i Pârsî. Tahran: Ferheng-i Neşr-i Nov, 1393 hş.
8. Sadrî, Mehdî. “Nokât-i çend der bâb-i tashih-i Bulbulnâme-i Ali Gîlânî-yi Pûmenî”. Peyâm-i Baharistân (Kış. 1392 hş.) 22/6.

9. Şahinoğlu, Nazif. “Feridüddîn Attâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/95-98. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
10. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2001.
11. Yûnus Emre, Dîvân-Seçmeler. (haz. Mustafa Tatcı) Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay. 2012.
12. Zavotçu, Gencay. Türk Edebiyatında Gül ve Bülbül Mesnevileri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
13. https://ganjoor.net/attar/bolbolname; 10.03.2026.