KERBELA MATEMİNİN HALK VE KLASİK DÖNEM KÜLTÜRÜNDEKİ KADIN TEMSİLLERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Yaşama dair deneyim, uyumu/düzeni yakalamaya ve ölümsüzlüğü keşfetmeye yönelen bir anlam arayışıdır ve bu yolculukta insanoğlu, doğumun gizemi ile ölümün dehşetini bir arada yaşamaktadır. Ölüm karşısındaki çaresizlik, hüzün ve yas iç içe geçerken insanoğlu da anlattıklarıyla ad bırakmak istemekte, bu yolla ölümsüzlük arzusunu da canlı tutmaktadır. Varoluşun yadsınamaz gerçeği ölüm karşısında geliştirilen yas pratikleri zengin bir kültür inşasına ve nesillere aktarılacak anlatılara malzeme sunarken bu süreçte kadın, toplumda kültürün taşıyıcısı olarak merkezî bir konumda yer almaktadır. Özellikle ağıt ve mersiye geleneğinde sözün kadına özgü kılınması, Kerbela şiirlerinde kadın sesinin belirgin olmasına da zemin hazırlamıştır. Bu çalışmada Kerbela vakası sebebiyle her yılın Muharrem ayında gerçekleştirilen yas törenleri ve bu törenlerde yakılan ağıtların edebî yansımaları ele alınmış, halk kültürünün ağıt, Osmanlı şiir geleneğinin mersiye olarak adlandırdığı ve ortak temi ölüm olan türde sözün kadın temsilcileri tarafından söylenmiş Kerbela şiirleri analiz edilmiştir. Metin merkezli bir yöntemin belirlendiği çalışmada, mitolojik serüvenin “ana” olarak kodladığı kadınların, söz konusu şiirlerindeki söylem hususiyetleri ve kadınlık deneyiminin izleri sürülmüş, şiirlerdeki motifler matemin rengi, matem pratikleri ve Kerbela kargışları da söz konusu edilerek değerlendirilmiştir. Kerbela şiirleri bağlamında halk kültüründeki kadın söylemi ile Osmanlı edebî geleneği dahilindeki kadın söyleminin benzeşen ve ayrılan yönlerini ele almak ve bu şiirlerin kolektif hafızanın aktarılması hususundaki önemini değerlendirmek de çalışmanın amaçları arasındadır. Bu bağlamda halk kültüründen Âşık Döne Sultan, Emiş Bacı, Kul Elif ve Gülsen; klasik dönem kültür ve edebiyatı çevresinden ise Leylâ Hanım, Şeref Hanım, Âdile Sultan, Tevhîde Hanım ve Bahârzâde Ferîde Hanım iki kültür ortamını karşılaştırmalı okumaya imkân sunabilecek temsilci örnekler vermiş olmaları sebebiyle çalışmaya dahil edilmişlerdir.

Anahtar Kelimeler

• Matem
• Ağıt
• Kadın Şairler
• Kolektif Hafıza
• Kerbela Şiirleri

AN ANALYSIS OF WOMEN’S REPRESENTATIONS IN THE MOURNING CULTURE OF KARBALA IN FOLK AND CLASSICAL TRADITIONS

Öz

The experience of life is a search for meaning which is oriented towards capturing harmony/order and discovering immortality, and mankind lives through the mystery of birth and the horror of death all together on this journey. While despair, sorrow, and mourning in the face of death are intertwined, mankind wishes to leave a mark through its narratives, and in this way, it keeps its desire for immortality alive. As the rituals of mourning developed in the face of death, the undeniable truth of existence, provides material for a rich cultural construction and narratives to be passed on to future generations, women occupy a central position as the bearer of culture in this process. As speech is associated exclusively to women, particularly in the tradition of lament and elegy, it has also paved the way for the prominence of the voice of women in the poems of Karbala. This study examines the mourning ceremonies held every year during the month of Muharrem due to the Kerbela incident and the literary reflections of the laments recited at these ceremonies and analyzes Karbala poems, referred to as lament in the folk culture and elegy in the Ottoman poetry tradition, a genre with the common theme of death recited by the women representatives of speech. Using a text-centered method, the study traces the feminine style and the experience of womanhood in the poems of women coded as “mothers” by the mythological journey, and it evaluates patterns of the poems, the color of grief, practices of grief, and Karbala curses. The study also aims to examine the similarities and differences between the woman discourse within the folk culture and within the Ottoman literary tradition in the context of the poems of Karbala and to evaluate the importance of these poems in transmitting collective memory. In this context, Âşık Döne Sultan, Emiş Bacı, Kul Elif and Gülsen from the folk culture, and Leylâ Hanım, Şeref Hanım, Âdile Sultan, Tevhîde Hanım and Bahârzâde Ferîde Hanım from the classical period culture and literature are included in the study because they provide representative examples that allow for a comparative reading of the two cultural environments.

Anahtar Kelimeler

• Grief
• Lament
• Women Poets
• Collective Memory
• Karbala Poems

Kaynakça

1. Aça, Mehmet. “Halk Şiirinde Tür ve Şekil”. Türk Halk Edebiyatı El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2011.
2. Ağar, Kübra. “Marjinal Meşrepli Söz Ehlinin Kudretli Dili: Klâsik Türk Şiirinde Kalenderâne Üslup”. Gencine Klasik Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 1/2 (2021), 35-54.
3. Aktaş, Şerif. Edebiyatta Üslup ve Problemleri. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat Yayıncılık, 2022.
4. Alan, Sümeyra. “Kadim Bir Yas Ritüeli: Ağıt Yakmanın Biyolojik İşlevleri ve Toplumsal Hafızadaki Yeri”. Milli Folklor, 19/148 (2025), 89-100.
5. Altun, Işıl. “Kadın Âşıkların “Kadın” Algısı Üzerine Emik Bir Yaklaşım”. Turkish Studies, 12/30 (2017), 665-674.
6. And, Metin. Ritüelden Drama: Kerbelâ-Muharrem-Ta’ziye. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
7. Arslan, Mehmet. Şeref Hanım Dîvânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018a. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59880,seref-hanim-divanipdf.pdf?0
8. Arslan, Mehmet Leylâ Hanım Dîvânı. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018b. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59881,leyla-hanim-divanipdf.pdf?0

9. Arslan, Mehmet, Erdoğan Mehtap. Kerbela Mersiyeleri. Ankara: Grafiker Yayınları, 2009.
10. Artun, Erman. “Çukurova Âşıklık Geleneğinde Kadın Âşıklar”. https://turkoloji.cu.edu.tr/ HALKBILIM/erman_artun_kadin_asiklar.pdf
11. Baş, Eyüp. “Aşure Günü, Tarihsel Boyutu ve Osmanlı Dini Hayatındaki Yeri Üzerine Düşünceler”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLV/1 (2004), 167-190.
12. Boratav, Pertev Naili. Anadolu Ağıtları. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1982.
13. Cevlânî, Dursun. Bülbüller: Âşık Döne Sultan’ın Hayatı ve Şiirleri ve Âşık Dursun Cevlânî ile İmtihanı. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1958.
14. Çağlayan, Bünyamin. Baharzâde Ferîde Hanım Divanı. Ankara: Çağhan Ofset Yayınları, 1997.
15. Çınar, Sevilay. “Sözlü Kültürün Kadın Temsilcileri”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 3/5 (2010), 57-69.
16. Çınar, Sevilay. Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye’de Kadın Âşıklar. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
17. Çiftçi, Cemil. Halk şiirinde Kerbelâ Ağıtları. İstanbul: Can Matbaacılık, 2009.
18. Demir, Recep. “Divan Şiirinde Kırmızı Renk”. Türkiyat Mecmuası, 25/1 (2015), 57-91.
19. Elçin, Şükrü. Halk Edebiyatına Giriş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1986.
20. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hüseyin”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 18/518-521. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
21. Genç, Reşat. Türk İnanışları İle Millî Geleneklerinde Renkler Ve Sarı Kırmızı Yeşil. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1999.
22. Gül, İbrahim. “Alevi İnancında Can, Ruh Kavramı ve Nefsin Eğitimi”. Folklor/Edebiyat, 27/1 (2021), 211-228.
23. Gültepe, Necati. Türk Kadın Tarihine Giriş: Amazonlardan Bâcıyân-ı Rûm’a. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020.
24. Halbwachs, Maurice. Kolektif Bellek. Çev. Zuhal Karagöz. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2023.
25. Harmancı, M. Esat. “Klasik Türk Şiirinde Matemin Rengi”. Folklor/Edebiyat, 50 (2007), 129-130.
26. Harmancı, M. Esat. “Klasik Türk Şiirinde Matem Şekilleri”. Osmanlı Araştırmaları, XXVI (2005), 329-350.
27. Hülür, Himmet, Koluaçık İhsan. “Farklılık İçinde Birlik: Alevi-Bektaşi Kültürü ve Araçsal Çerçevelemenin Meydan Okuyuşu”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 71 (2014), 15-34.
28. İsen, Mustafa. Acıyı Bal Eylemek: Türk Edebiyatında Mersiye. Ankara: Akçağ Yayınları, 1994.
29. Keleş, Nevzat. “Orta Çağ İslam Dünyasında Ağıtçı Kadınlar”. BELLETEN, 89/314 (2025), 131-153.
30. Keleş, Reyhan. “Alevi-Bektaşi Edebiyatının Kadın Şairleri ve Bazı Tartışmalar”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 93 (2020), 111-142.
31. Kemal, Yaşar. Ağıtlar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2009.
32. Köksel, Behiye. “Türk Sözlü Şiir Sanatında Kadın Yaratıcılığının Arketipleri”. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2018, 273-282.
33. Kurnaz, Cemal. Halk Şiiri ve Divan Şiirinin Müşterekleri. Ankara: Berikan Yayınevi, 2011.
34. Kurtoğlu, Orhan. “Kadın Şairlerin Diliyle Kerbelâ”. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatında Kadın Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Ankara: Kıbatey Yayınları, 2007, 655-667.
35. Mascetti, M. Dunn. İçimizdeki Tanrıça: Kadınlığın Mitolojisi. Çev. Belkıs Çorakçı. İstanbul: Doğan Ofset, 2000.
36. Nora, Pierre. Hafıza Mekânları. Çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2022.
37. Onay, A. Talât. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2004.
38. Oymak, İskender. “Anadolu’da su kültünün izleri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15/1 (2010), 35-55.
39. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010.
40. Öz, Mustafa. “Kerbela”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/ 271-272. İstanbul: TDV Yayınları, 2022.
41. Özarslan, Metin. “Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği İçinde Kadın Âşıklar Üzerine Bazı Düşünceler”. Toplumu Dönüştüren Kadınlar Sempozyumu Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 2016.
42. Pehlivan, Gürol vd. Tevhîde Hanım Dîvânı: Osmanlı Taşrasında Kadın, Şâir, Mevlevî Olmak. Manisa: Manisa Belediyesi Kültür Yayınları, 2007.
43. Silay, Kemal. “Erkeğin Ağzından Söylenen Gazel: Osmanlı Kadın Şairler ve Ataerkilliğin Gücü. Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınları. Çev. Necmiye Alpay. İstanbul: Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları, 2000, 188-203.
44. Şentürk, Ahmet Atilla. Osmanlı Şiiri Antolojisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
45. Topaloğlu, Bekir. İslam’da Kadın. İstanbul: Ensar Yayınları, 2006.
46. Toprak, M. Faruk. “Mersiye”. İslâm Ansiklopedisi. C. 29. İstanbul: Türkiye Diyânet Vakfı Yayınları, 2004, 215.
47. Toska, Zehra. “Divan Şiirinde Kadın Şairlerin Sesi”. Türk Edebiyatı Tarihi. C.2. Ed.Talât Sait Halman. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007, 672-682.
48. Uçan Eke, Nagehan. Suyun Hafızası: Murathan Mungan’ın Hamamname’sinde Geleneğin Yansımaları. İstanbul: Kesit Yayınları, 2021.
49. Uludağ, Süleyman. “Ağıt”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/470-472. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
50. Üçer, Ajda. “Maurice Halbwachs'a Göre Kolektif Hafıza”. 4. Boyut Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 25 (2024), 275-282.
51. Üçer, Cenksu. “Alevîliğin Yanlış Algılanması: Muharrem Uygulamaları Örneği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 74 (2015), 45-76.
52. Yalom, İrvin. Varoluşçu psikoterapi. Çev. Zeliha Babayiğit. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1999.
53. Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Muharrem”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/4-5. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
54. Yıldırım, Rıza. Geleneksel Alevilik: İnanç, İbadet, Kurumlar, Toplumsal Yapı, Kolektif Bellek. İstanbul: İletişim Yayınları, 2025.