TRABZON VİLAYETİ’NDE AMERİKAN MİSYONERLERİ: KİMLİKLER, YAŞAMLAR VE DİNÎ-KÜLTÜREL FAALİYETLERİ

Öz

Bu çalışma, XIX. yüzyılın ortalarından XX. yüzyılın başlarına kadar Trabzon Vilayeti’nde faaliyet gösteren The American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) misyonerlerini konu edinmektedir. Araştırmada, Amerikan Board’a bağlı misyonerlerin kimlikleri, yaşamları ve vilayet genelinde yürüttükleri dinî ve kültürel faaliyetler ele alınmıştır. Çalışmanın temel amacı, Trabzon Vilayeti’nin Amerikan misyonerliği açısından neden önemli bir merkez olarak görüldüğünü ortaya koymak; misyonerlerin bölgede izledikleri yöntemleri, örgütlenme biçimlerini ve faaliyet alanlarını bütüncül bir çerçevede değerlendirmektir. Araştırma, Osmanlı arşiv belgeleri, vilayet salnameleri, Amerikan Board’a ait misyoner raporları ve ilgili ikincil literatürün analizi temelinde yürütülmüştür. Bu kaynaklar aracılığıyla misyonerlerin dinî faaliyetleri, eğitim çalışmaları, yayıncılık faaliyetleri ve yerel halkla kurdukları ilişkiler ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Çalışmada ayrıca misyonerlerin kullandıkları eğitim ve dinî materyallerin Osmanlı gümrüklerinde karşılaştığı idari sorunlar da ele alınarak misyon faaliyetlerinin lojistik boyutuna dikkat çekilmiştir. Elde edilen bulgular, Amerikan Board misyonerlerinin Trabzon’u bir merkez istasyon olmaktan ziyade, çevre bölgelere açılan bir dış istasyon olarak konumlandırdıklarını göstermektedir. Misyonerlerin faaliyetlerinin, özellikle eğitim kurumları ve yayın faaliyetleri aracılığıyla Protestan cemaatin güçlendirilmesine odaklandığı tespit edilmiştir. Bu süreçte misyoner okullarından mezun olan bireylerin vilayetin farklı yerlerinde etkin rol üstlendikleri görülmektedir. Sonuç olarak çalışma, Amerikan misyonerliğinin Trabzon Vilayeti’nde dinî olduğu kadar kültürel ve toplumsal etkiler de yarattığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon Vilayeti
• Amerikan Board
• misyonerlik
• Protestanlık
• eğitim faaliyetleri
• Osmanlı Devleti.

AMERICAN MISSIONARIES IN OTTOMAN TRABZON: IDENTITIES, LIVES, AND RELIGIOUS–CULTURAL ACTIVITIES

Öz

This study examines the missionaries of The American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) who operated in the Province of Trabzon from the mid-nineteenth century to the early twentieth century. It focuses on the identities, lives, and religious and cultural activities of American Board missionaries within the province. The main objective of the study is to explain why Trabzon was regarded as a significant location for American missionary activity and to analyze the methods, organizational structures, and fields of activity employed by the missionaries in the region. The research is based on the analysis of Ottoman archival documents, provincial yearbooks (salname), missionary reports produced by the American Board, and relevant secondary literature. Through these sources, the study examines the religious activities of the missionaries, their educational initiatives, publishing practices, and interactions with local communities. In addition, particular attention is given to the administrative difficulties encountered during the importation of educational and religious materials, highlighting the logistical dimension of missionary activities within the Ottoman bureaucratic framework. The findings indicate that American Board missionaries positioned Trabzon not as a central mission station but rather as an external station that served as a gateway to surrounding regions. Their activities primarily aimed at strengthening the Protestant community through educational institutions and publishing efforts. It is also observed that individuals educated in missionary schools played influential roles in various parts of the province after graduation. Overall, the study demonstrates that American missionary activities in the Province of Trabzon produced not only religious but also cultural and social impacts, contributing to long-term transformations in the region.

Anahtar Kelimeler

• Province of Trabzon
• American Board
• missionary activity
• Protestantism
• educational activities
• Ottoman Empire.

Kaynakça

1. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT)
2. Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat Evrakı (DH. TMIK.M)
3. Yıldız Perakende Evrakı Umumi (Y. PRK. UM)
4. Yıldız Sadaret Resmi Maruzat Evrakı (Y. A. RES)
5. Maârif Nezareti Salnâme-i Umumîsi 1317 (1899). Def‘a 2, Matbaa-i Âmire, 1317.
6. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1879, Cilt:11, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 1999.
7. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1881, Cilt:12, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 1999.
8. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1894, Cilt:15, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 2007.

9. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1896, Cilt:16, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 2007.
10. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1898, Cilt:17, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 2007.
11. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1900, Cilt:18, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 2008.
12. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1904, Cilt:22, Kudret Emiroğlu (haz.), Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları, Ankara 2009
13. The Missionary Herald, Vol. CII, August 1906, No.VIII.
14. The Missionary Herald, Vol. LXXXIX, April 1893, No.IV.
15. The Missionary Herald, Vol. LXXXVI, February 1890, No.II.
16. The Missionary Herald, Vol. LXXXVI, May 1890, No.V.
17. The Missionary Herald, Vol. LXXXVII, October 1891, No.X.
18. The Missionary Herald, Vol. LXXXVIII, June 1892, No. VI.
19. The Missionary Herald, Vol. XCV, November 1899, No.XI.
20. The Missionary Herald, Vol. XCVIII, December 1902, No.XII.
21. The Missionary Herald, Vol.LXXXIX, February 1893, No.II.
22. The Missionary Herald, Vol.LXXXVI, December 1890, No.XII.
23. The Missionary Herald, Vol.LXXXVI, July 1890, No.VII.
24. The Missionary Herald, Vol.LXXXVI, May 1890, No.V.
25. The Missionary Herald, Vol.LXXXVII, July 1891, No.VII.
26. The Missionary Herald, Vol.XCV, May 1899, No.V.
27. The Missionary Herald, Vol.XCVIII, December 1902, No.XII.
28. Alan, Gülbadi, “The Activities of the American Board Mission in and Around Trabzon and Their Studies in the Field of Education”, Bilimname, 15/2 (2008a), 99-122.
29. Açıkses, Erdal, Amerikalıların Harput’taki Misyonerlik Faaliyetleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
30. Alan, Gülbadi, Amerikan Board’ın Merzifon’daki Faaliyetleri ve Anadolu Koleji, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2008b.
31. Alan, Gülbadi, Osmanlı İmparatorluğu’nda Amerikan Protestan Okulları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
32. Barton, James L., Daybreak In Turkey, New York: The Pilgrim Press, 1908.
33. Bliss, Edwin Munsell, A Concise History of Missions, New York-Chicago-Toronto: The New York Type-Setting Company The Caxton Press, 1897.
34. Demir, Cenk, Osmanlı’da Amerikan Kızılhaçı, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2022.
35. Gündüz, Şinasi, “Misyonerlik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 30/193-199, İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
36. Haydaroğlu, İlknur Polat, Osmanlı İmparatorluğu’nda Yabancı Okullar, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
37. Kocabaşoğlu, Uygur, Anadolu’daki Amerika Kendi Belgeleriyle 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Amerikan Misyoner Okulları, Ankara: İmge Kitapevi, 2000.
38. Mutlu, Şamil, “Osmanlı Döneminde Karadeniz Bölgesi’nde Misyoner Okulları”, Karadeniz Tarihi Sempozyumu Başlangıçtan 20.Yüzyıla, ed. Kenan İnan, Hikmet Öksüz, Mehmet Okur, Veysel Usta, I./ 693-700, Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları 2007.
39. Ortaylı, İlber, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.
40. Özcan, Tuğrul, Merkezî ve Modern Eğitim Kapsamında Osmanlı Gayrimüslim Cemaat ve Yabancı Okulları, Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
41. Robert, Dana L., Christian Mission: How Christianity Became a World Religion, Oxford: Wiley-Blackwell, 2009.
42. Sarıyıldız, Gülden, “Osmanlı Devleti’nde Protestan Ermeni Milleti ve Kilisesinin Tanınması”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, 1/2 (2002), 249-267.
43. Sezer, Ayten, “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e; Misyonerlerin Türkiye’deki Eğitim ve Öğretim Faaliyetleri” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşunun 700. Yılı Özel Sayısı, (1999), 169-183.
44. Şaşmaz, Musa, “İngiliz Konsolosu Alfred Biliotti’nin 1885’teki Raporuna Göre Trabzon Vilayeti’nde Eğitimin Durumu”, Tarih ve Toplum Dergisi, 28/163, (Temmuz 1997), 41-53.
45. Temizer, Abidin, “Van’da Amerikan Board Misyonerlerinin Faaliyetleri ve Van Amerikan Hastanesi”, Avrasya İncelemeleri Dergisi, 2/2, 2014, 169-204.
46. Yavuz, Fikrettin, “Amerikan Protestan Misyonerliğinin Anadolu’da Teşkilatlanmasına Bir Örnek: Antep Misyonu’nun Kuruluşu (1848)”, History Studies, 11/6, 2019, 2067-2085.
47. Yavuz, Fikrettin, Zeynep İskefiyeli, “Transnational Evangelical Collaboration: Cuthbert G.Young, the Turkish Missions Aid Society and the American Board of Commissioners for Foreign Missions in the Ottoman Empire”, History, 110/393, 2025, 606-623.
48. Yılmaz, Özgür, “XIX. Yüzyılda Misyonerlik Faaliyetleri Çerçevesinde Trabzon Ermenilerine Bakış”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 21, 2007, s.191-219.
49. Yücel, İdris, “Kendi Belgeleri Işığında Amerikan Board’ın Osmanlı Ülkesindeki Teşkilatlanması”, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
50. White, George E., Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hâtıraları, çev. Cem Târık Yüksel, İstanbul: Enderun Kitabevi, 1995.
51. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Catherine J.T. Goodell,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16920, http://www.dlir.org/archive/ items/show/16920 (Erişim 9 Ocak 2018).
52. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Catherine J.T. Goodell,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16920, http://www.dlir.org/archive/ items/show/16920 (Erişim 9 Ocak 2018).
53. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Catherine J. Trowbridge Goodell,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #12792, http://www.dlir. org/archive/items/show/12792 (Erişim 9 Ocak 2018).
54. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Mary F.B. Chambers,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16782, http://www.dlir.org/ archive/items/show/16782 (Erişim 9 Ocak 2018).
55. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Edwin E. Bliss,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16729, http://www.dlir.org/archive/items/ show/16729 (Erişim 9 Ocak 2018).
56. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Edwin E. Bliss,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #11738, http://www.dlir.org/archive/items/ show/11738 (Erişim 9 Ocak 2018).
57. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Isabella Holmes Porter Bliss,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #11742, http://www.dlir.org/ archive/items/show/11742 (Erişim 9 Ocak 2018).
58. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Isabella H.P. Bliss,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16733, http://www.dlir.org/archive/items/ show/16733 (Erişim 9 Ocak 2018).
59. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Lyndon S. Crawford,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16810, http://www.dlir.org/ archive/items/show/16810 (Erişim 9 Ocak 2018).
60. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Moses P. Parmelee,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #17331, http://www.dlir.org/archive/items/ show/17331 (Erişim 9 Ocak 2018).
61. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Nellie A. Parmelee,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #15375, http://www.dlir.org/archive/items/ show/15375 (Erişim 9 Ocak 2018).
62. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Julia F. Parmelee,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #17330, http://www.dlir.org/archive/items/ show/17330 (Erişim 9 Ocak 2018).
63. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for James W. Seelye,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #17440, http://www.dlir.org/archive/items/ show/17440 (Erişim 9 Ocak 2018).
64. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Memorial records for Orson P. Allen,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #16659, http://www.dlir.org/archive/items/ show/16659 (Erişim 9 Ocak 2018).
65. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Orson P. Allen,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #11547, http://www.dlir.org/archive/items/ show/11547 (Erişim 9 Ocak 2018).
66. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Charlotte P. Halsey,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #12962, http://www.dlir.org/archive/ items/show/12962 (accessed January 9, 2018).
67. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Alexander R. Plumer,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #15422, http://www.dlir.org/archive/ items/show/15422 (Erişim 9 Ocak 2018).
68. Amerikan Bord Heyeti (American Board), Istanbul, “Personnel records for Thomas P. Johnston,” American Research Institute in Turkey, Istanbul Center Library, online in Digital Library for International Research Archive, Item #13131, http://www.dlir.org/archive/ items/show/13131 (Erişim 9 Ocak 2018).