YUNUS EMRE GELENEĞİNDE DOĞANIN DUYUMSANMASI VE ÖZDEŞLEYİM

Öz

Sanat eserleri ve edebî ürünler, insanın anlam arayışında önemli bir yere sahiptir. Yunus Emre ve geleneğine bağlı şiirler de yüzyıllardır bir yaşama felsefesi sunarak okurlarını iyiye yönlendirme işlevini sürdürmektedir. Bu çalışmanın konusunu, Yunus Emre geleneğine bağlı olarak ortaya çıkan şiirlerin Alman sanat tarihçisi Wilhelm Worringer (1881-1965)’in geliştirdiği “einfühlung” (özdeşleyim) kuramı bağlamında incelenmesi oluşturmaktadır. Estetik hazzı nesne ile özdeşleşme ve kendinden vazgeçme olarak kabul eden bu kuramın Yunus Emre şiirlerini tahlil etme konusunda elverişli olduğu görülmüştür. Araştırmanın kapsamı; Yunus Emre’nin doğa unsurlarıyla kurduğu ilişki, vahdet-i vücut anlayışı ve sözlü kültürdeki aktarım süreçlerinde ortaya çıkan özdeşleşme pratikleridir. Bu bağlamda, şairin doğayla bütünleşmesi ve alımlayıcının Yunus prototipiyle özdeşleşmesi süreçleri irdelenmektedir. Çalışmanın amacı, şiirlerin üretim ve tüketim aşamalarında hangi nesne ve varlıklarla özdeşleşme yaşandığını ve bu durumun şiirin kalıcılığına etkisini ortaya koymaktır. Ayrıca, insanın kendisini doğanın parçası değil de hâkimi olarak konumlandıran zihniyetin yol açtığı günümüz sorunlarına karşı, Yunus Emre’nin empati ve paylaşıma dayalı modelinin sunduğu imkânların önemi vurgulanmaktadır. Bu doğrultuda çalışma, Yunus Emre şiirinin ontolojik ve estetik boyutunu özdeşleyim kuramı üzerinden metodolojik bir çerçeveye oturtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre Geleneği
• Doğa
• Estetik
• Einfühlung/Özdeşleyim/Özdeşleşme
• Empati

SENSING NATURE AND EINFUHLUNG IN YUNUS EMRE’S TRADITION

Öz

Artworks and literary works hold a significant place in humanity’s search for meaning. The poems of Yunus Emre and his tradition have, for centuries, served to guide readers towards goodness by offering a philosophy of life. This study examines the poems that emerged from the Yunus Emre tradition within the framework of the “einfühlung” theory developed by the German art historian Wilhelm Worringer (1881-1965). This theory, which considers aesthetic pleasure as identification with the object and self-renunciation, has been found suitable for analyzing Yunus Emre's poems. The scope of the research includes Yunus Emre's relationship with natural elements, his understanding of the unity of existence (vahdet-i vücut), and the identification practices that emerge in the transmission processes of oral culture. In this context, the processes of the poet's integration with nature and the recipient's identification with the Yunus prototype are explored. The aim of the study is to reveal which objects and entities are identified with during the production and consumption phases of the poems and the impact of this on the poem's lasting impact. Furthermore, the importance of the opportunities offered by Yunus Emre's model based on empathy and sharing is emphasized in the face of today's problems caused by the mindset that positions humanity as the master of nature rather than a part of it. Accordingly, the study establishes a methodological framework for the ontological and aesthetic dimensions of Yunus Emre's poetry through the theory of identification

Anahtar Kelimeler

• Yunus Emre’s Tradition
• Nature
• Aesthetic
• Einfühlung
• Empathy

Kaynakça

1. Aksan, Doğan. Yunus Emre Şiirinin Gücü. 1. Baskı. İstanbul: Bilgi Yayınevi. 2005.
2. Albayrak, Nurettin. Gönül Çalab’ın Tahtı Açıklamalı Yunus Emre Sözlüğü. 1. Baskı. İstanbul: Dergâh Yayınları. 2014.
3. Albayrak, Mevlüt. “Yunus’un Sarıçiçeğinin Kıyametini İzlemek”. Yunus Emre ve Medeniyet Tasavvuru Yunus Emre Felsefe Dizisi II. Cilt. 1. Baskı. Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2022: 76-108.
4. Alptekin, Turan. “Üç Yunus: Yunus Emre, Âşık Yunus, Bizim Yunus”. Yunus Emre. 1. Baskı. (ed. Ahmet Yaşar Ocak). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. 2012: 143-182.
5. Alvan, Türkan. Benim Adım Dertli Dolap Türk Edebiyatında Dolab-Nâme. 1. Baskı. İstanbul: Büyüyenay Yayınları. 2021.
6. Anar, Turgay. “Edebiyat Eserlerini Anlamak ve Yorumlamak İçin Farklı Bir Yöntem: Einfühlung Teorisi”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 48. (2013): 23-46.
7. Anar, Turgay. “Einfühlung Teorisi Açısından Ziya Osman Saba’nın Şiirlerinin İncelenmesi”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. 3. (2014): 61-79.
8. Ardoğan, Recep. “Yunus Emre’de Ekolojik Anlayış”. I. Bilsel Uluslararası Sur Bilimsel Araştırmalar Kongresi Kongre Kitabı 10-11 Şubat 2024. Diyarbakır: Astana Yayınları. 2024: 497-513.

9. Atiker, Mustafa. “Psikolojik Estetik / Eınfühlung Kuramının Kökeni ve Modern Türk Edebiyatındaki Alımlama Tarihine [Kavramlaştırma Çalışmalarına] Bir Bakış”. Türk Dili. 68(803). (2018): 38-43.
10. Aydemir, Gamza. “Einfühlung: Estetiğin Zengin ve Muammalı Kavramı”. İdil Sanat ve Dil Dergisi. 66. (2020): 179-189.
11. Bayat, Fuzuli. “Türk Mitolojisinde Dağ Kültü”. Folklor Edebiyat. 2(46). (2006): 47-59.
12. Bayraktar, Levent. “Yunus Emre’de Metafizik ve Varoluş”. Yunus’durur Benim Adım. 1. Baskı. (ed. Özkan Gözel). Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2022: 162-181.
13. Bekki, Selahaddin. “Yunus Emre Şiirlerinin İlahileşmesi Üzerine”. Uluslararası Yunus Emre ve Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Gelişimi Sempozyumu (Kırşehir, 46 Ekim 2018) Bildiriler Kitabı. (ed. Nadir İlhan vd.). Kırşehir: Kırşehir Belediyesi Yayınları. 2020: 566-574.
14. Cunbur, Müjgân. “Sunuş”. Besteleriyle Yunus Emre İlâhîleri. 1. Baskı. (Derleyen: Ahmet Hatipoğlu). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 1993.
15. Çetin, İsmet. “13. Yüzyıldan Günümüze Yunus Emre”. Millî Kültür. 60. (1991): 60-64.
16. Çetin, Oğuz. Tasavvuf ve Estetik Yunus Emre Örneği. 1. Baskı. Ankara: İlâhiyat. 2025.
17. Demirel, Serhat. “Eşyanın İçinden Konuşmak: Einfühlung ve Nesnel Bağlılaşım Kavramları Açısından Behçet Necatigil’in Şiiri”. Turkish Studies-Language. 18(4). (2023): 2477-2486.
18. Demirli, Ekrem. “Yunus’un Tasavvuf Anlayışının Kurucu Unsurları: Ezelî İnsan ve Kadim Tanrı Arasında Aşka Dönüşen İman.” darulfunun ilahiyat ‘Yunus Emre’ Özel Sayısı. 32. (2021): 43–66.
19. Eliade, Mircea. Şamanizm İlkel Esrime Teknikleri. 1. Baskı. (çev. İsmet Berkan). Ankara: İmge Kitabevi. 1999.
20. Ergun, Pervin. Türk Kültüründe Ağaç Kültü. 1. Baskı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. 2004.
21. Erzi, Adnan. “Türkiye Kütüphanelerinden Notlar ve Vesikalar I, Yunus Emre’nin Hayatı Hakkında Bir Vesika”. Belleten. 53. (1950): 85-105.
22. Fazlıoğlu, İhsan. “İlim: Kendini, Kendi-olmayanlara İlemek”. Yunus’durur Benim Adım. 1. Baskı. (ed. Özkan Gözel). Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2022: 97-116.
23. Gedik, Nükhet. “Einfühlung(Özdeşleyim) ve Tanpınar’ın Dünyasının Dibacesi: ‘Bursa’da Zaman’”. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS). 9(1). (2024): 46-60.
24. Gezeroğlu, Senem. “Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ‘Her Şey Yerli Yerinde’ Adlı Şiirini Özdeşleyimci Kurama Göre Okuma Denemesi”. Söylem Filoloji Dergisi. 2(2). (2017): 267-274.
25. Gürbüz, Adem. “Ahmet Haşim’in ‘Nehir Üzerinde’ Şiirinin Einfühlung Kuramına Göre Çözümlenmesi”. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi. 8(21). (2020): 133-149.
26. Günay, Umay-Osman Horata. Risâletü’n-Nushiyye Yunus Emre. 5. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları. 2022.
27. Howe, David. Empati Nedir ve Neden Önemlidir?. (çev. Kardelen Damla Başaran). 1. Baskı. İstanbul: Alfa. 2023.
28. İlaydın, Hikmet. Yunus Şiirinden Günümüze Yaklaştırmalar Korkma, Ededî Varsın… (haz. Nihal İlaydın). Ankara: Dergâh Yayınları. 1998.
29. İvgin, Hayrettin. “Yunus Emre’de Çevre Düşüncesi”. Millî Folklor. 13. (1992): 79.
30. Kaplan, Kadir. “Yunus Emre’nin Şiirlerinde İnsan ve Doğa”. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ERZSOSDE). XII. (2018): 155-166.
31. Kaplan, Mehmet. “Yunus Emre ve Nebatlar”. Türkiyat Mecmuası. 12. (1955): 45-56.
32. Karagöz, İlknur. “Yahya Kemal’in “Ses” Adlı Şiirinin Özdeşleyim (Einfuhlung) Metoduyla Tahlili”. Tüba. VIII. (2005): 163-177.
33. Keen, Suzanne. Emphaty and Novel. 1. Baskı. New York: Oxford University Press. 2007.
34. Kemikli, Bilal. Sufiyim Halk İçinde Yunus Emre. 1. Baskı. İstanbul: Sufi Kitap. 2022.
35. Keysers, Christian. Empatik Beyin Ayna Nöronların Keşfi İnsan Doğasını Anlama Yetimizi Nasıl Değiştirdi?. (çev. Aybey Eper). 2. Baskı. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım. 2019.
36. Kılıç, Türker. Yeni Bilim: Bağlantısallık Yeni Kültür: Yaşamdaşlık “Beyin Nedir?”den “Yaşam Nedir?”e Bir Bilim Serüveni. 4. Baskı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. 2021.
37. Kobya, Elif Şebnem, “Tebrizli Şems’in Feracesinin Özdeşleyim Kuramına Göre İncelenmesi”. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 47. (2012): 189-196.
38. Köktürk, Milay. “Yunus Emre’de Mistik Bilincin Doğası ve Özbilincin Aşılması”. Yunus’durur Benim Adım. 1. Baskı. (ed. Özkan Gözel). Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2022: 212-235.
39. Köprülü, M. Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. 13. Baskı. Ankara: Akçağ Yay. 2013.
40. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufîliğine Bakışlar. 16. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları. 2016.
41. Oğuz, Mehmet Öcal. “Yunus Emre Neden Kalıcıdır?”. Millî Folklor. 1. (1989):14-17.
42. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. I. Cilt. 5. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 2010.
43. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. II. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1995.
44. Özçelik, Mehmet. Bursa’nın Yunus’u Âşık Yunus. 1. Baskı. Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları. 2013.
45. Özdemir, Meryem Merve. Sordum Sarı Çiçeğe Gülşenâbâd Mesnevisinde Sufilerin Baharı ve Çiçek Sembolizmi. 1. Baskı. İstanbul: Sufi Kitap. 2023.
46. Özkan, Senail. “Yunus Emre’nin Dünyasında Şiir, Aşk ve Felsefe”. Yunus’durur Benim Adım. 1. Baskı. (ed. Özkan Gözel). Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2022: 261-287.
47. Peçenek, Ogün. “Derin Ekoloji ve Tasavvuf Bağlamında Bir Okuma Denemesi: Yunus Emre Dîvânı”. BUGU Dil ve Eğitim Dergisi, 3(3). (2022): 236-257.
48. Sağlam, M. Halil. “Necip Fazıl Kısakürek’in Şiirlerinde Einfühlung (Özdeşleyim) İlişkisi Kurduğu Tabiat Unsurları”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi. 7(2). (2018): 956-989.
49. Sarı, Mehmet Ali. “Çeşitli Doğa Anlayışları ve Yunus Emre’de Sevgi Temelli Doğa Anlayışı”. Yunus Emre ve Medeniyet Tasavvuru Yunus Emre Felsefe Dizisi II. Cilt. Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2022: 76-108.
50. Singer, Peter. En Büyük İyilik Etkili Diğerkâmlık Etik Yaşam Hakkındaki Fikirlerimizi Nasıl Değiştirir?. (çev. Akın Emre Pilgir). 2. Baskı. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları. 2024.
51. Smith, Adam. Ahlaki Duygular Kuramı. (çev. Berkay Tartıcı). 2. Baskı. İstanbul: Liberus Kitap. 2022.
52. Şeyhzâde Burhan (Toprak). “Güzelin İlmine ve Felsefesine Dair Bediî Hulûl Einfühlung”. Görüş. 1(2). (1980): 79-91.
53. Tanç, Nilüfer. “Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn Mesnevîsinde Şairin ve Okurun Şiirde Özdeşleşmesi”. 7. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri 16-18 Ekim 2014 2. Cilt. Elazığ: Fırat Üniversitesi Basımevi. 2015: 411-421.
54. Tarakçı, Gülsüm. Edebiyat Eleştirisi Kuramları Işığında Metin Okumaları. İstanbul: DBY Yayınları. 2025.
55. Tatcı, Mustafa. Yûnus Emre Divân ve Risâletü’n-Nushiyye. İstanbul: Sahhaflar Kitap Sarayı. 2005.
56. Tavukçuoğlu, Orhan Kemâl. Yûnus Emre Dîvân. 1. Baskı. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları. 2024.
57. Tavukçuoğlu, Orhan Kemâl. Yûnus Emre Risâletü’n-Nushiyye Dîvân (Vahitpaşa Yazma Eserler Kütüphanesi 3367) İnceleme-Çeviri Yazılı Metin Dizinler. 1. Baskı. Ankara: Yunus Emre Enstitüsü. 2025.
58. Tunalı, İsmail. Estetik. 11. Baskı. İstanbul: Remzi Kitabevi. 2008.
59. Turabi, Ahmet Hakkı. “Türk Din Mûsikîsi’nde Yunus Emre”. Yunus Emre’yi Anlamaya Doğru I. Ulusal Yunus Emre Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Karaman: Karaman Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yay. 2010: 185-220.
60. Uluç, Tahir. İbn Arabî’de Sembolizm. 3. Baskı. İstanbul: İnsan Yayınları. 2011.
61. Uludağ, Süleyman. “Devir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. (1994): 231-232.
62. Uludağ, Süleyman. “Sülûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. (2010): 127-128.
63. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. 1. Baskı. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık. 2012.
64. URL-1: Oğuz, Mehmet Öcal. “Yunus Emre, Yunus, Kul Yunus, Âşık Yunus, Yunus Emrem” (12.12.2020). Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim tarihi: 16.02.2025. http://teis.yesevi.edu.tr/maddedetay/yunusemreyunuskulyunusasik.
65. URL-2: Geeflow Musab. Sordum Sarı Çiçeğe (Animasyon). Erişim tarihi: 22.05.2025. https://www.youtube.com/watch?v=gQxp4e1eHEM
66. de Waal, Frans. Empati Çağı Daha Anlayışlı Bir Toplum İçin Doğadan Dersler. (çev. Kadri Yılmaz). 1. Baskı. Ankara: Akılçelen Kitaplar. 2014.
67. Watt Smith, Tiffany. Duygular Sözlüğü Acımadan Zevklenmeye. (çev. Hale Şirin). 3. Baskı. İstanbul: Kolektif. 2019.
68. Worringer, Willhelm. Soyutlama ve Özdeşleyim. (çev. İsmail Tunalı). 1. Baskı. İstanbul: Remzi Kitabevi. 1985.
69. Yavuz, Yasin. “Mehmet Âkif Ersoy’un “Bülbül” Adlı Şiirinin Özdeşleyimci Kurama Göre Okuma Denemesi”. Türk Dili Mehmet Akif Ersoy ve İstiklal Marşı Özel Sayısı. 70(831). (2021): 68-77.
70. Yıldırım, Dursun. “Dede Korkut ve Yunus Emre’de Hayat, Tabiat, Tanrı ve Ölüm”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 20. (1972): 37-47.