AFYONKARAHİSAR (KARAHİSAR-I SÂHİP) MEVLEVÎ ÂSİTÂNESİ’NİN ŞEHİR KİMLİĞİNE VE GELİŞMESİNE ETKİSİ

Yıl 2026, Sayı: 117, 211 - 242, 15.03.2026

Gökhan Yurtoğlu

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1843991

https://izlik.org/JA88BE24PH

Öz

Mevlevî Tarikatı, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin vefatıyla onun türbesi etrafında kurulup
gelişerek Konya Mevlânâ Âsitânesi’nden Anadolu, Rumeli ve Arap coğrafyasına yayılarak geniş
bir etki alanına sahip tasavvufî bir harekettir. Âsitâne, dergâh, hankâh, tekke veya zâviyeler ise
Mevlevî Tarikatı’nın bu geniş coğrafyada yayılıp kökleşmesini sağlayan en önemli yapılardır.
Mevlevîhâne olarak da adlandırılan bu yapılar arasında Afyonkarahisar Mevlevîhânesi de
bulunmaktadır. Bu mevlevîhâne, âsitâne statüsünde bulunan en önemli merkezlerinden biri
olması hasebiyle de ayrı bir öneme sahiptir. Afyonkarahisar Mevlevîhânesi’nin kuruluşunu
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin oğlu Sultan Veled dönemine kadar götürmek mümkündür.
Kuruluşu, gelişmesi ve son bulmasına kadar toplumun her kesimi ile –özellikle yönetici
kesim ile- yakın ilişkiler kurarak faaliyetlerini sürdüren Mevlevîler, Afyonkarahisar’da da
aynı şekilde faaliyetlerine devam etmişlerdir. Bu bağlamda Afyonkarahisar Mevlevîhânesi’nin
nüfuzu Divânî Mehmed Çelebi’nin döneminde söz konusu şehrin sınırlarını aşarak geniş bir
coğrafyaya yayılmıştır. Mevlevîhânelerin bulundukları şehirlerin kimliği ve gelişmesi üzerinde
-özellikle dinî anlamda- kayda değer bir etkiye sahip oldukları düşünülmektedir. Bu bağlamda
Afyonkarahisar Mevlevîhânesi’nin bulunduğu şehrin kimliğine ve gelişmesine etkisinin
boyutu merak konusudur. Bu çalışmada Afyonkarahisar Mevlevî Âsitânesi’nin şehir kimliğine
ve gelişmesine olan etkisi arşiv kaynakları, dönemsel kronikler ve telif-tetkik eserler dikkate
alınarak incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Afyonkarahisar , Karahisar-ı Sâhip , Âsitâne , Mevlevîlik , Tasavvuf

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

124C316

THE IMPACT OF THE MEVLEVÎ ÂSİTÂNE OF AFYONKARAHİSAR (KARAHİSAR‑I SÂHİP) ON URBAN IDENTITY AND DEVELOPMENT

https://izlik.org/JA88BE24PH

Öz

The Mevlevî Order was established and developed around the tomb of Mevlânâ Celâleddîn-i
Rûmî after his death. Mevlevîsm is a Sufi movement that spread from the Mevlânâ Âsitâne in
Konya to Anatolia, Rumelia, and the Arab regions, gaining a wide sphere of influence. The
âsitâne, dargah, khankâh, lodge or zawiyahs are the most important structures that enabled the
Mevlevî Order to spread and take root across this vast geography. Among these structures, also
known as Mevlevîhâne, is the Afyonkarahisar Mevlevîhâne, also called the Karahisar-ı Sâhip
Mevlevîhâne. The Afyonkarahisar Mevlevîhâne is particularly significant as it is one of the
most important centers of the Mevlevî Order with the status of an âsitâne. The establishment
of the Afyonkarahisar Mevlevîhâne can be traced back to the period of Sultan Veled, the son of Mawlânâ Jalâl al-Dîn Rûmî. The Mevlevîs, who maintained close relations with all segments
of society -especially the ruling class- throughout their establishment, development, and until
the end, continued their activities in the same manner in Afyonkarahisar. In this context, the
recognition of the Afyonkarahisar Mevlevîhâne reached far beyond the borders of this city
during the time of Divânî Mehmed Çelebi’s leadership. It is believed that Mevlevîhânes had a
significant impact on the identity and development of the cities they were located in, especially
in religious terms. In this context, the extent of the Afyonkarahisar Mevlevîhâne’s impact
on the identity and development of the city it was located in is a matter of curiosity. This
study will examine the impact of the Afyonkarahisar Mevlevî Lodge on the city’s identity and
development, taking into account archival sources, contemporary chronicles, and copyrighted
research works.

Anahtar Kelimeler

Afyonkarahisar , Karahisar-ı Sâhip , Âsitâne , Mevlevî Order , Sufism

Proje Numarası

124C316

Kaynakça

• AŞS, Nu: 353/8; 353/91; 542, 6/15; 545, 26/3; 545, 32/136; 545, 55/207; 557,
• 104/115; 557, 104-105/116; 557, 147/167; 557, 172/201;568/157; 568/190; 576/9;
• 615, 149/271
• BOA, AE.SAMD.II., 5/471-2.
• BOA, AE.SMHD.I., 25/1520-1.
• BOA, AE.SMHD.II., 29/1802; 29/1786.
• BOA, C..EV., 136/6799; 160/7971-1; 633/31929.
• BOA, C.EV.d., 363/18444.
• BOA, EV.HMH.d., 568.
• BOA, TK.GM.d, 96; 2139.
• BOA, TT.d., 147/6, 11-12, 22
• BOA, Y..MTV., 9/55.
• KMMA, Zarf: 40.
• Âşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. İstanbul: Matbaa-i Âmire. 1332.
• Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. Haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff. C:IX, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2005.
• Ramsay, William Mitchell, Everyday Life in Turkey. London: Aberdeen University Press, 1897.
• Van-Lennep, Henry John. Travels in Little-Known Parts of Asia Minor. 2 Cilt. London: Ashmolean Museum Oxford, 1870
• Alkan, Mustafa. Adana Vakıfları İnsan, Vakıf ve Şehir. Ankara: TTK. 2014.
• Alkan, Mustafa. “Germiyanoğlu Süleyman Şah ve Kula’daki Vakıfları”. Uluslararası Batı Anadolu Beylikleri Tarih,Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu-III. Haz. Mehmet Ersan-Mehmet Şeker. 375-385. Ankara: TTK. Cilt I. 2017. 375-385.
• Alkan, Mustafa - Yurtoğlu, Gökhan. “Mevlevî Tarikatı’nın Rumeli’de Yayılması ve Mevlevîhâneler”, V. Uluslararası Balkan Tarihi Araştırmaları Sempozyumu (UBTAS): Osmanlı Dönemi Balkan Ekonomisi ve Gündelik Yaşam. Editörler: Zafer Gölen – Abidin Temizer. 107-138. Bled-Slovenya: Gece Kitaplığı. 2017.
• Alkan, Mustafa. “Osmanlı Ekonomik Düzeninde Vakıflar”. Gazi Akademik Bakış Dergisi (GABD).18/35, (2024).1-14.
• Azamat, Nihat. “Divâne Mehmed Çelebi”. Diyanet İslam Ansiklopedisi 9/435-437. Ankara TDV Yayınları 1994.
• Barkan, Ömer Lütfi. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler: İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler”. Vakıflar Dergisi. 2, (1942), 279-386.
• Cerası, Maurıce M. Osmanlı Kenti -Osmanlı İmparatorluğu’nda 18. ve 19. Yüzyıllarda Kent Uygarlığı ve Mimarisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2. Baskı, 2001.
• Çıpan, Mustafa. Divâne Mehmed Çelebi Afyon Mevlevîhânesi Şeyhi. Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları No:24, 2002.
• Daşdemir, Latif. “Afyonkarahisar’da Mevlevîliğin Tarihçesi”. Sultan Divani ve Afyonkarahisar’da Mevlevîlik. Haz. Yusuf İlgar. 177-189. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları, No: 42, 2002.
• Eravcı, H. Mustafa. “Afyonkarahisar Mevlevîhânesi”. Sultan Divani ve Afyonkarahisar’da Mevlevîlik. Haz. Yusuf İlgar. 204-241. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları, No: 42, 2002.
• Emecen, M. Feridun. “Afyonkarahisar”, Diyanet İslam Ansiklopedisi 1/443-446. Ankara TDV Yayınları 1988.
• Güler, Mustafa - Solmaz, Lokman Derya. Afyonkarahisar Mevlevîhânesi Şeyhi Ali Cemâleddîn Çelebi. Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Kültür Yayınları No: 48, 2017.
• Güneş, Mehmet. “Nüfus Defterlerine Göre Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) Kazasında Gayrimüslim Nüfusun
• Nicel ve Nitel Özellikleri (1835-1841)”. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies. Year: 13(82), (2020). 339-372.
• İlgar, Yusuf. Afyonkarahisar’da Mevlevîlik. Afyon. 1992.
• İnalcık, Halil. “İstanbul: Bir İslâm Şehri”. Çeviren: İ. Kalın. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, IX, (1995), 243-268.
• Karpuz, Haşim. “Mevlevihaneler: Mimari, Adab-Erkân ve Sanat”. Mevlana. Editörler: Osman Horata ve Adnan Karaismailoğlu. 81-95. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2007.
• Kurtbil, Zeynep Hatice. “Afyon Ulucamii”, Diyanet İslam Ansiklopedisi 42/82-83. Ankara TDV Yayınları 2012.
• Küpeli, Özer. Anılarda Afyonkarahisar, (Haz: Muzaffer Uyan-Metinleri Haz: Özer Yılmaz [Coğrafya], Mustafa Karazeybek, Özer Küpeli, Yusuf İlgar [Tarihçe]), 10- 27. Ankara: Afyon Kocatepe Üniversitesi yay., 2000.
• Öcalan, Hasan Basri. “Germiyan Sarayından Bursa Sarayına Bir Gelin Gider: Devlet Hatun”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. (19)30, (2016/1), 57-73.
• Önder, Mehmet. “Tarih Boyunca Mevlânâ Soyu-Fâtih Sultan Mehmed Mevlânâ’nın Altıncı Göbekten Torunudur”. III. Uluslararası Mevlânâ Kongresi, 71-72. Konya: Konya Selçuk Üniversitesi Yayınları. 2003.
• Ösen, Serdar. “Karahisar Mevlevîhânesi’nin Son Dönemde Geçirmiş Olduğu Yangınlar”. 2. Uluslararası Sultan Divânî ve Mevlevîlik Sempozyumu. Editör: Mustafa Öner Uzun. 252-259. Afyonkarahisar: T.C. Afyon Kocatepe Üniversitesi Yayınları. 2013.
• Özönder, Hasan. “Afyon Mevlevîhânesi”. 5. Milli Mevlânâ Kongresi Tebliğler. 97- 108. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi. 1992.
• Özönder, Hasan. “Kütahya Mevlevîhânesi”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 2(2), (Mayıs 1996), 69-89.
• Tanrıkorur, Ş. Barihüda. “Karahisar Mevlevîhânesi”. Diyanet İslam Ansiklopedisi 21/418-421. Ankara: TDV Yayınları 2001.
• Uzluk, F. Nâfiz. “Germiyanoğlu II. Yâkub Bey’in Vakfiyesi”. Vakıflar Dergisi. 8 (1969), 88.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Osmanlı Tarihinin İlk Devirlerine Ait Bazı Yanlışlıkların Tashihi: Çelebi Sultan Mehmed’in Validesi Germiyanoğlunun Kızı Değildir”. Belleten. 21(81), (1957), 185-188.
• Yediyıldız, Bahaeddin. “Osmanlı Döneminde Türk Vakıfları ya da Türk Hayrat Sistemi”. Yeni Türkiye Osmanlı-Toplum Özel Sayısı. 32(2000), 534-550.
• Yurtoğlu, Gökhan. “Mevlânâ Külliyesi’nin Vergi Muâfiyetinin Konya Şehri’nin Nüfusuna ve Gelişmesine Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme”. Türk Dünyası Yolunda Bir Ömür Prof. Dr. Mehmet Şahingöz’e Armağan. Ed. Necdet Hayta, Hamza Keleş, Cengiz Dönmez, Tuğba Belenli. 355-364. Ankara: Berikan Yayınevi. 2022.
• Yurtoğlu, Gökhan. “Konya Mevlânâ Külliyesi’nin Osmanlı Dönemi Gelir Kalemleri”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 32, (2023), 891-906.
• Yurtoğlu, Gökhan. “Konya Mevlânâ Külliyesi’nin Celâlîye Evkâfı ve Tarihî Gelişim Süreci”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), (2024), 595-614. https://doi.org/10.21547/jss.1412670
• Akpınar, Yusuf. 1748-1749 M. (1161-1162 H.) Tarih ve 545 Numaralı Karahisar-ı Sâhip (Afyonkarahisar) Şer’iyye Sicili. Elazzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Çınar, Ayşe Nur. Afyonkarahisar’da Mevlevîlik. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Porgalı, Gülay. Afyonkarahisar (Karahisar-ı Sahib) 1741-1743 (H. 1154-1156) Tarih ve 542 Numaralı Şer’iyye Sicili (Değerlendirme-Transkripsiyon-İndex), Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Siligül, Mehtap. Karahisar-ı Sâhip Sancağı’nın 615 No’lu Şer’iye Sicili (Transkrisyon). Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Soysal, Mehmet. 557 Numaralı Afyon Karahisar-ı Sâhip Sancağı Şer’iyye Sicili (1793- 1799 M. / 1208-1213 H.). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2005.
• Şahin, Meral. 576 Numaralı Karahisar-ı Sâhip Şer’iyye Siciline Göre Afyon (H. 1265-1268 / M.1848-1851). Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2001.
• Şahin, Naci. 568 Numaralı Karahisar-ı Sâhip Şer’iyye Siciline Göre Afyon (H. 1260/1265-M. 1844/1849). Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 1998.
• Yıldırım, Ömer. 535 Numaralı Afyonkarahisar Şer`iyye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi, Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2013.