ÂŞIKLIK GELENEĞİNDE MAKAM VE SEYİR ÖZELLİKLERİ: ÂŞIK TURÂNÎ ÖRNEĞİ

Öz

Ardahan’ın Çıldır ilçesi, âşıklık geleneğinin tarihsel süreçteki en önemli merkezlerinden biri olduğu bilinmektedir. Günümüzde bu mirası Âşık Şenlik kolunun temsilcisi olan Âşık Turânî gibi isimler sürdürmektedir. Bu çalışma, Âşık Turânî’nin şiir ve müziği kendisine ait olan güzelleme türündeki eserlerini makam ve seyir özellikleri açısından bilimsel bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi ve örnek olay yaklaşımı benimsenmiştir. Yöntem olarak, sanatçıdan bizzat derlenen on özgün eser notaya aktarılmıştır. Analizlerde klasik dizi temelli yaklaşımlar yerine karar perdeleri, güçlü merkezler ve ezgisel hareketleri esas alan “âgâz–seyir–karar” eksenli seyir merkezli bir model kullanılmıştır. İncelemeler neticesinde elde edilen sonuçlara göre, âşıklık geleneğinde makamın teorik bir şemadan ziyade, icra pratiğine dayalı bir “ezgi kalıbı” olduğu görülmüştür. Eserlerde Necid Hüseynî ve Çargâh makamlarının baskın olduğu, ayrıca Gülizâr, Bayati, Dügâh Mâye ve Nihâvend gibi çeşitli makam yapılarının kullanıldığı tespit edilmiştir. Çalışma, halk müziği analizlerinde seyir merkezli yöntemlerin açıklayıcı yönünü ortaya koyarak Türk halk müziği literatürüne somut verilerle katkı sağladığı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Âşıklık Geleneği
• Âşık Müziği
• Âşık Turânî
• Güzelleme
• Müzikal İnceleme

CHARACTERISTICS OF MAQAM AND SEYIR IN THE TRADITION OF THE ÂŞIK: THE EXAMPLE OF ÂŞIK TURÂNÎ

Öz

The district of Çıldır in Ardahan is known to be one of the most important centers of the âşık tradition throughout history. Today, this legacy is carried on by figures such as Âşık Turânî, a representative of the Âşık Şenlik school. This study aims to examine Âşık Turânî’s original works in the “güzelleme” genre—which feature his own poetry and music—from a scientific perspective, focusing on their modal and melodic characteristics. The research employs a qualitative research method and a case study approach. As part of the methodology, ten original works collected directly from the artist were transcribed into musical notation. In the analyses, a “âgâz–seyir–karar” axis-based, melody-centered model—focusing on resolution pitches, strong centers, and melodic movements—was used instead of classical scale-based approaches. According to the results obtained from the analyses, it was observed that in the âşıklık tradition, the makam functions as a “melodic pattern” based on performance practice rather than a theoretical schema. It was determined that the Necid Hüseynî and Çargâh modes are predominant in the works, and that various modal structures such as Gülizâr, Bayati, Dügâh Mâye, and Nihâvend are also employed. The study is considered to contribute to the literature on Turkish folk music by highlighting the explanatory power of melody-centered methods in folk music analysis through concrete data.

Anahtar Kelimeler

• Minstrel Tradition
• Âşık Music
• Âşık Turânî
• Güzelleme
• Musical Analysis

Kaynakça

1. Açar, Yakup – Şen, Yavuz. “TRT Türk Halk Müziği Repertuarında Bulunan Kına Türkülerinin Makam Dizileri Yönünden Analizi”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 2/7 (2014), 421-460.
2. Akın, Ahmet – İrden, Sühan. “Erdal Erzincan’ın Bağlama/Saz Açışlarının Makamsal Yapısı Üzerine Bir İnceleme”. Konservatoryum 11/1 (2024), 207-239.
3. Altınkaynak, Erdoğan. Turani/Faruk, Faruk Erdoğan. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: 2020.
4. Artun, Erman. Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı: Edebiyat Tarihi/Metinler. Adana: Karahan Kitabevi, 2014.
5. Aslan, Ensar. Çıldırlı Âşık Şenlik: Hayatı, Şiirleri, Karşılaşmaları, Hikâyeleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Yayınları, 1992.
6. Coşkun Elçi, Armağan. Âşık Şeref Taşlıova’nın Ezgi Repertuvarı. Ankara: Gazi Kitabevi, 2016.
7. Dizdaroğlu, Hikmet. Halk Şiirinde Türler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1969.
8. Duygulu, Melih. Türkiye’nin Halk Müziği Makamları. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2018.

9. Ekici, Savaş. “Türk halk müziğinin melodik yapısının adlandırılması konusunda düşünceler (ayak, makam ve dizi kavramları)”. Akademik İncelemeler 4/1 (2009), 21-32.
10. Gürbulak, Aslı. Ardahanlı Âşık Faruk Erdoğan’ın (Turânî) Hayatı ve Şiirleri. Lisans Bitirme Tezi, Artvin Çoruh Üniversitesi, 2018.
11. Güven, Merdan. On Bin Yılın Türküsü. Ankara: Eser Ofset, 2012.
12. Harmancı, Ayşe Başak. “Türk mûsikîsinde seyir kavramı ve yeni bir form: Seyr-i nâtık”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2011), 217-239.
13. Heziyeva, Şergiyye. “Kars Âşıklık Geleneği ve Badeli Âşık”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 44 (2011), 211-225.
14. Kahraman, Sercan. Türk makam müziğinde ağaz-seyir-karar kavramlarının Mevlevi ayinleri özelinde incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025.
15. Karaduman, İrfan. “Geleneksel Türk Halk Müziğinde Makâm Kavramının Kullanılmasına Edvâr Geleneği Açısından Bir Yaklaşım”. Turkish Studies 9/8 (2014), 587-601.
16. Konukçu, Enver. Ardahan Tarihi. Ardahan: Ardahan Valiliği Kültür Yayınları, 1999.
17. Korkmaz, Ramazan. Çıldır Folklor ve Etnografyası. Trabzon: Karadeniz Dergi Yayınları, 2015.
18. Kutluğ, Yakup Fikret. Türk Musikisinde Makamlar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
19. İrden, Sühan. Türk Mûsikîsi’nde Makâm Uygulamaları. Konya: Aybil Yayınları, 2012.
20. İrden, Sühan. Makamlar. Konya: Eğitim Yayınevi, 2021.
21. Oğuz, Mehmet Öcal. “Âşık Makamları Üzerine Bir Değerlendirme”. Millî Folklor 1/7 (1990), 22-29.
22. Özarslan, Metin. “Âşıklık geleneği içinde âşık müziği ve kimi problemler”. Erdem 3/38 (2001), 399-409.
23. Özkan, İsmail Hakkı. Türk Mûsıkîsi Nazariyatı ve Usûlleri Kudüm Velveleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.
24. Öztürk, Okan Murat. “Makam, Âvâze, Şûbe ve Terkib: Osmanlı Musiki Nazariyatında Pisagorcu Kürelerin Uyumu Anlayışının Temsili”. Rast Müzikoloji Dergisi 2/1 (2014), 121-146.
25. Öztürk, Okan Murat. “Halk Mûsikîsi Repertuar İncelemelerinin Makam Nazariyesi Araştırmalarına Yapabileceği Katkılar”. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi 7 (2015), 1-27.
26. Sümbüllü, Hasan T. Aşıkların Telinden Sümmani Türküleri. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2015.
27. Sümbüllü, Hasan T. “Âşıklık Geleneğinde Kullanılan Makam Kavramı Üzerine Müzikal Bir Değerlendirme”. Rast Müzikoloji Dergisi 3/2 (2015), 828-836.
28. Şenel, Süleyman. “Âşık Musikisi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3. Cilt. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
29. Tura, Yalçın. Kantemiroğlu Edvârı. 1. Cilt. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2001.