AN APPLIED CULTURAL ANALYSIS OF ALEVISM IN TUNCELİ FOLK MUSIC: THE RELATIONSHIP BETWEEN FAITH AND MUSICAL TRADITION

Öz

The Tunceli region constitutes one of the most unique folk music centers in Anatolia with its distinct belief system and sociocultural texture. This study aims to analyze the ontological bond that folk music of the Tunceli region establishes with the Alevi faith and the effects of this bond on ethical values, concrete behavior patterns and the construction of collective identity. By addressing the social functions of folk music developed in connection with the Alevi faith within a psycho-social framework, the research seeks to determine its role in the preservation of oral cultural heritage. A qualitative research method was adopted in the study; data were collected through the semi-structured interview technique conducted within the scope of field research. The information obtained was analyzed through descriptive analysis and divided into thematic categories; musical practices were examined in light of cultural psychology and sociological data. As a result of the research, it has been determined that the folk music of the Tunceli region forms an inseparable integrity with the Alevi belief system and plays an undeniable role in the construction of social memory. Music has been identified as a "disciplining" power that directs the individual toward moral virtues, a "protest" language developed against social injustices and a psycho-social mechanism that heals the traumas of the past. Furthermore, it has been observed that gender equality shaped around the concept of "Can" is embodied by the equal participation of women and men in every field, from Cem ceremonies to festivals. It has been determined that the dominance of women in lamenting and the representation of men in the tradition of minstrelsy in the region present a complementary integrity. The findings prove that Tunceli folk music, in addition to having an aesthetic, artistic and religious discourse, is a fundamental tool that increases social resilience, carries ethical codes to the future and ensures the construction of identity. In conclusion, this musical tradition, which heals the pains of the past and carries the ethical codes of the future, reflects a worldview in which sociocultural values and norms shaping the behavior of individuals and society are integrated with faith. Therefore, it should be emphasized that the disciplining, protest and communicative roles of music are a fundamental psycho-social discourse that increases the emotional resilience of the Tunceli people based on the Alevi faith and ensures social integration.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• Folk Music
• Alevism
• Collective Memory
• Gender Equality
• Psycho-social Elements

HALK MÜZİĞİ VE İNANÇ İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA TUNCELİ ALEVİLİĞİ: UYGULAMALI BİR KÜLTÜREL ÇÖZÜMLEME

Öz

Tunceli yöresi, inanç biçimi ve sosyokültürel dokusuyla Anadolu’nun en özgün halk müziği merkezlerinden birini teşkil etmektedir. Bu çalışma, Tunceli yöresine ait halk müziğinin Alevilik inancıyla kurduğu ontolojik bağı ve bu bağın etik değerlere, somut davranış örüntülerine ve kolektif kimlik inşasına etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Alevilik inancına bağlı gelişen halk müziğinin toplumsal işlevlerini psiko-sosyal bir çerçevede ele alarak sözlü kültürel mirasın korunmasındaki rolünü saptamayı hedeflemektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; veriler saha çalışması kapsamında gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşme tekniği ile toplanmıştır. Elde edilen bilgiler, betimsel analiz yöntemiyle çözümlenerek tematik kategorilere ayrılmış; müzikal pratikler kültürel psikoloji ve sosyolojik veriler ışığında incelenmiştir. Araştırma sonucunda, Tunceli yöresi halk müziğinin Alevilik inanç sistemiyle ayrılmaz bir bütünlük oluşturduğu ve toplumsal belleğin inşasında yadsınamaz bir rol oynadığı saptanmıştır. Müziğin; bireyi ahlaki erdemlere yönelten "terbiye edici" bir güç, toplumsal haksızlıklara karşı geliştirilen "protest" bir dil ve geçmişin travmalarını sağaltan psiko-sosyal bir mekanizma olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca "Can" kavramı etrafında şekillenen toplumsal cinsiyet eşitliğinin; Cem ibadetlerinden festivallere kadar her alanda kadın ve erkeğin eşit katılımıyla somutlaştığı görülmüştür. Yörede kadınların ağıt yakma hâkimiyeti ile erkeklerin ozanlık geleneğindeki temsilinin, birbirini tamamlayan bir bütünlük arz ettiği belirlenmiştir. Bulgular, Tunceli halk müziğinin estetik, sanatsal ve inançsal bir söyleme sahip olmasının yanı sıra toplumsal dayanıklılığı artıran, etik kodları geleceğe taşıyan ve kimlik inşasını sağlayan temel bir araç olduğunu kanıtlamaktadır. Sonuç olarak geçmişin acılarını sağaltan ve geleceğin etik kodlarını taşıyan bu müzikal gelenek, bireyin ve toplumun davranışlarını şekillendiren sosyokültürel değerlerin inançla bütünleştiği bir dünya görüşünü yansıtmaktadır. Bu yüzden müziğin terbiye edici, protest ve aktarıcı rolleri; Tunceli halkının Alevilik inancına bağlı olarak duygusal dayanıklılığını artıran ve toplumsal bütünleşmeyi sağlayan temel bir psiko-sosyal söylem olduğunun altı çizilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• Halk Müziği
• Alevilik
• Kolektif Hafıza
• Toplumsal Cinsiyet Eşitliği
• Psiko-sosyal Unsurlar

Etik Beyan

Çalışma saha araştırmasına dayanmakta olup etik ve ahlâki kurallara uygun şekilde hazırlanmıştır.

Teşekkür

Alevilik ve Halk kültürüyle ilgili nitelikli çalışmaların yayınlanmasına aracılık ettiğiniz için dergi editör kuruluna teşekkür ederiz

Kaynakça

1. Aksoy, Mustafa. “Türk Kültüründe Alevilik”. İstanbul Sosyoloji Araştırmaları Dergisi. 24 (1 Eylül 2011), 65. https://izlik.org/JA38RR39JC .
2. Arslanoğlu, İbrahim. “Alevilikte Temel İnanç Unsurları ve Pratikler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, sy. 20 (2001), 25-63.
3. Assmann, Jan. Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
4. Aydoğdu, Yunus - Tekin, Fatma. “Aleviliğin Tarihsel Süreci ve Düşünsel Temelleri”. SÜREK Alevilik - Bektaşilik ve Kültür Araştırmaları Dergisi, sy. 3 (2024), 82-96. https://izlik.org/JA94PC25UX.
5. Aytaş, Gıyasettin. “Alevilik Kavramı Etrafında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 56 (01 Ocak 2013): 15-28. https://izlik.org/JA87LZ87CA.
6. Bektaş, Ahmet. Pierre Bourdieu’nun Sosyal Teorisi ve Devlet. Ankara: Sonçağ Yayınarı, 2024.
7. Birdoğan, Nejat. Anadolu Alevi Ocaklarının Kuruluşu, İşlevleri, Yayılmaları. IV. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi. 1992, C.1., s.5-16.
8. Bourdieu, Pierre. Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. çev. Richard Nice. London: Routledge, 1996.

9. Bükün, Ali. Alevi Identity and Collective Memory: Music and Ritual in Contemporary Turkey. Ankara: ODTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
10. Cross, Ian. “Music and Communication in Music Psychology”. Psychology of Music. 2014, 42 (6), 809-819.
11. Çelik, Hasan ve Balcı, Serkan. “Alevî/Kızılbâş-Bektâşî Buyrukları’ndan Hareketle ve Genel Ahlâk İlkelerine Göre Talip, Rehber, Pîr ve Mürşîd İlişkileri”. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 5/2 (2016), 123-140. https://izlik.org/JA96PZ56TE.
12. Çıplak Coşkun, Nilgün. “Anadolu Alevilerinde Cemler ve Bu Cemlerin Sosyo-Kültürel Hayattaki İşlevleri”. Folklor/Edebiyat Dergisi, 2014, (20), 78, 9-20.
13. Coşkun, Armağan. “Ehl-i Beyt Merkezli Şiirin İzinde: Âşık Seyit Meftunî”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 117 (01 Mart 2026): 21-42. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1773201.
14. Dönmez, Mehmet & Çelik, Hasan. - Kırteke, Seda. “Aleviliğin İbadet Biçimi Olan Semâhların Taşıdıkları İçsel Anlamlara Genel Bir Bakış”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 7/17 (2019), 220-233. https://doi.org/10.33692/avrasyad.590627.
15. Eyerman, Ron - Jamison, Andrew. Music and Social Movements: Mobilizing Traditions in the Twentieth Century. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
16. Frith, Simon. Music and Identity. London: Routledge, 2007.
17. Giddens, Anthony. Modernite ve Bireysel-Kimlik: Geç Modern Çağda Benlik ve Toplum. çev. Ümit Tatlıcan. İstanbul: Say Yayınları, 2019.
18. Gross, James J. “The Emerging Field of Emotion Regulation: An Integrative Review”. Review of General Psychology. 1998.
19. Gülten, Ali. Aleviliğin Sosyo-Dinamik Yapısı. İstanbul: Akademik Yayınlar, 2012.
20. Güner, Bülent - Kırboğa, Onur - Çılgın, Zeynel. “Mekânın Kutsallaşması; Tunceli’nin Dini Ziyaret Yerleri İle Coğrafi Fenomenlerin İlişkisi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi. 15 (01 Şubat 2026): 217-249. https://doi.org/10.56720/mevzu.1813112.
21. Halbachs, Maurice. On Collective Memory. Chicago: University of Chicago Press, 1992.
22. Kaplan, Ayten. Kültürel Müzkoloji. Bağlam Yayınları. 2008.
23. Kaptan, Volkan. “Katharsis Fenomeninin Alevi Cem Ritüellerinde Müzik Üzerinden İnşası Mersiye Örneği”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 116 (01 Aralık 2025): 119-134. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1601835.
24. Karakaş, Meltem. “Tunceli Aleviliği ve Düzgün Baba Kültü.” Bilim ve Kültür - Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi Science and Culture - Journal of International Cultural Studies Sayı / Number, 05, (Mart / March, 2014), s. 74-85.
25. Korkmaz, Esat. Alevilik ve Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Anahtar Kitap Yayınları, 2005.
26. Kurt, Necdet. “Alevi-Bektaşi Cemlerinde “Deste Bağlama” Geleneği ve ‘Bağlama’ Adının Kaynağı”. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi. 8 (01 Ağustos 2016): 43-62. https://izlik.org/JA37FJ87SG.
27. Markus, Hazel Rose - Kitayama, Shinobu. “Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation”. Psychological Review.1991. 98 (2), 224–253. https://doi.org/10.1037/0033-295X.98.2.224.
28. Melikoff, Irène. Uyur İdik Uyardılar, Alevîlik-Bektaşîlik Araştırmaları. Çev. Turan Apltekin Cem Yayınevi. 1993.
29. Ocak, Ahmet Yaşar. “Türkiye’de Alevîlik-Bektaşîlik Araştırmalarında Tarihi Bozma, Yaklaşım ve Tarihsel Perspektif Yanlışları”. Muhafazakar Düşünce Dergisi. 2006. 2(7), 127-136. https://izlik.org/JA78YD92RX.
30. Özgürel, Gökhan - Değişgel, Savaş - Eröz, S. S. “Tunceli İli Kırsal Turizm Potansiyeli ve Yerel Halkın Turizme Yönelik Bakışları”. International Journal of Social and Economic Sciences. 2015. 5 (2): 64-76.
31. Solmaz, Fatih- Mirzaoğlu, Gülay. “Sosyal ve Kültürel Psikoloji Açısından Malatya Türkülerinde Kargışlar.” İçtimaiyat, 2025, 9(1), 376-402. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1511774.
32. Subaşı, Necdet. Alevi Modernleşmesi. İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.
33. Şenol, Şengül. “Kültürel Hafıza ve Kent Belleği Aktarımında Tunceli Alevi Ocakları ve Ovacık Aktaş Babaları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 113 (Mart, 2025): 19-44. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1596835.
34. Tepecik, Melike & Çelik, Hasan. “Tokat Bölgesinde Yaşayan Alevilerin İbadet Ve Dinî Hayatlarında Abdâl Musa Cemi ve Kurbanı” Ahmet Yesevi Dergisi. Cilt/Volume 2, Sayı/Issue 4, Aralık/December 2024, ss. 25-98.
35. Tosun, İbrahim - Koç, Ali. “Tunceli Aleviliğinde Ritüellere ve Dile Yansımış Eski İnanç ve Kültürlerin İzleri”. Uluslararası Filoloji Bengü 2/1 (01 Mayıs 2022): 1-22. https://doi.org/10.29228/filolojibengu.10.
36. Triandis, Harry C. Individualism and Collectivism. Boulder: Westview Press, 1995.
37. Turhan, Salih & Kantar, Handan. Tunceli Halk Müziği. Tunceli: Tunceli Valiliği Yayınları, 2012.
38. Turner, Victor. From Ritual to Theatre: The Human Seriousness of Play. New York: PAJ Publications, 1982.
39. Türkdoğan, Orhan. Alevi Bektaşi Kimliği, İstanbul: Timaş Yayınları, 2006.
40. Üzüm, İlyas. Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Alevîlik. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
41. Yıldırım, Rıza. “Geleneksel Alevilikten Modern Aleviliğe: Tarihsel Bir Dönüşümün Ana Eksenleri”, Türk Kültür ve Hacı Bektaşi Veli Dergisi, 2012. s. 62, ss. 135-162.
42. Yıldız, Ali Aydın - Verkuyten, Maykel. “Inclusive Victimhood: Social Identity and the Politics of Recognition”. Social Justice Research. 2011. 17, 243–269, https://izlik.org/10.1080/10781919.2011.587175.
43. Yıldız, Yakup - Bitirmiş, İsmail Sefa. “Kök Değerlerin Aktarımında Alevilik-Bektaşiliğin Yeri ve Önemi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 116 (01 Aralık 2025): 611-628. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1775855.