MOĞOL İSTİLASINDAN TÜRK İSKANINA KADAR KARADENİZ’İN DOĞU KIYILARINDA DİNİ VE SOSYAL İKLİM: TÜRK İSLAM UNSURLARI (1243-1335)

Öz

Moğol İstilası dönemi, Karadeniz kıyılarında siyasi ve ekonomik gelişmelerin yanı sıra dini ve sosyal değişimlerin de yaşandığı bir dönem olarak kayda geçmiştir. XIII. yüzyılın ilk yarısında Trabzon Rum Devleti’nin hâkim olduğu Karadeniz kıyılarında Moğolların gelmesi ile birlikte ciddi gelişmeler ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada Anadolu’da Moğol istilası çağı olarak tanımlanan yaklaşık bir asırlık dönem içerisinde, Karadeniz kıyılarının dini ve sosyal durumu, tarihsel bir bakış açısıyla ele alınarak bölgedeki durum tasvir edilmeye çalışmıştır. Nitekim insanlık tarihi boyunca Orta Çağ, dini yaşamın en hareketli ve yoğun yaşandığı dönemdir. Anadolu içinse bu çağ içerisinde Moğol istilasının derin bir etkisi vardır. XIII. yüzyıl ortalarından XIV. yüzyılın ortalarına kadar uzanan bir asırlık dönem, bölgedeki dini, sosyal ve siyasi yapılarda köklü değişikliklere yol açmıştır. Bu dönemde yaşanan gelişmeler sonucunda Karadeniz kıyılarına ulaşan Türk İslam kültürünün temsilcileri, devlet tarafından organize edilen sistematik iskân (kolonizasyon) faaliyetlerinin aksine, kendi zümreleri içerisinde bireysel girişimlerle, geleneksel görevlerinin ötesine geçerek, dervişliğin yanı sıra Alperenlik kimliğini de benimsemiş ve bu bilinçle fetihlere katılmışlardır. XIII. yüzyıl ortalarından itibaren Türkistan ve Anadolu’da doğan veya gelişen Türk İslam kültürünün, Müslüman Türk tasavvuf ehli Alperen dervişler tarafından Karadeniz kıyılarına taşınması ve bu dervişlerin bölgedeki fetih ve iskân sürecinde oynadığı rol çalışmada ortaya koyulmaya çalışmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Moğol İstilası
• Türk İslam Kültürü
• Karadeniz kıyıları
• Ahî
• İskân

Religious and Social Situation on the Southeastern Black Sea Coast from the Mongol Invasion to Turkish Settlement: Turkish Islamic Elements (1243-1335)

Öz

The Mongol invasion period is recorded as a time of political and economic developments, as well as religious and social changes, along the Black Sea coast. The arrival of the Mongols in the Black Sea region, which was under the control of the Trebizond Greek State in the first half of the XIIIth century, led to significant developments. This study attempts to describe the religious and social situation of the Black Sea coast during this approximately one century period, defined as the Mongol invasion era in Anatolia, from a historical perspective. Indeed, throughout human history, the Middle Ages is the period in which religious life was most dynamic and intense. For Anatolia, the Mongol invasion had a profound impact during this period. The one century period extending from the mid-XIIIth to the mid-XIVth century led to radical changes in the religious, social, and political structures of the region. As a result of the developments during this period, representatives of Turkish Islamic culture who reached the Black Sea coasts, unlike the systematic settlement (colonization) activities organized by the state, went beyond their traditional duties through individual initiatives within their own groups, adopting the identity of Alperen (warrior) alongside their dervish identity, and participated in conquests with this consciousness. This study attempts to reveal how Turkish Islamic culture, which originated or developed in Turkestan and Anatolia from the mid-XIIIth century onwards, was carried to the Black Sea coast by Muslim Turkish Sufi dervishes (Alperen dervishes), and the role these dervishes played in the conquest and settlement process in the region.

Anahtar Kelimeler

• Mongol Invasion
• Turkish Islamic Culture
• Black Sea coast
• Ahî
• Settlement

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri BOA TT nr. 13, 169; nr. 37, 149, 387, 479, 820; nr. 52, 636-642. VGM VD nr. 581, 298-300; VD nr. 582, 105.
2. Akar, Hasan, Güneş, N. Necati, Niksar’da Vakıflar ve Tarihi Eserler, Niksar: Niksar Kaymakamlığı ve Belediyesi, 2002.
3. Akçay, Filiz, “Türkiye Selçukluları Devleti’nin Anadolu’da İzlediği Yerleşim Politikası”, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16/31, 2024, 447-73.
4. Aknerli Grigor, Moğol Tarihi, çev. Hrand D. Andreasyan, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2012.
5. Aksarayî, Müsâmeret ül-Ahbâr, çev. Mürsel Öztürk, Ankara: TTK Yayınları, 2000.
6. Altınok, Bâki Yaşa, Alevîlik Hacı Bektaş Velî Bektaşilik, Ankara: Ocak Yayınları, 1998.
7. Barkan, Ö. Lütfi, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlik”, İstilâ Devrinde Kolonizatör Türk Dervişleri, haz. Yahya Kemal Taştan, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2025, 147-338.
8. Barkan, Ö. Lütfi, Kolonizatör Türk Dervişleri, haz. Çoşkun Çakır, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2013, 47-196.

9. Baykara, Tuncer, Türk Kültür Tarihine Bakışlar, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2001.
10. Bayram, Mikail, Ahi Evren Hâce Nasirü’d-Din Mahmud ve Ahi Teşkilatının Kuruluşu, İstanbul: Çizgi Yayınları, 2023.
11. Bayram, Mikâil, Türkiye Selçukluları Üzerine Araştırmalar, Konya: Kömen Yayınları, 2003.
12. Bostan, Hanefi, “1455’te Niksar Kazasının Kırsal Kesiminde İktisadi Hayat”, Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşunun 100.Yılı Anısına Danişmendli Havzasında Tarih ve Kültür, Tokat, ed. Alparslan Demir, Yasin Dönder, Hasan Erdem, Konya: Kömen Yayınları, 2023, 85-123.
13. Bostan, M. Hanefi, XV-XVI. Asırlarda Trabzon Sancağında Sosyal ve İktisadî Hayat, Ankara: TTK Yayınları, 2002.
14. Bryer, Anthony, “Rumlar ve Türkmenler: Karadeniz İstisnası”, çev. M. Sibel Dinçel, Murat Keçiş, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 16, Bahar 2014, 177-232.
15. Bryer, Anthony, Winfield, David, Karadeniz’in Orta Çağ Dönemi Eserleri ve Topoğrafyası, I, çev. İsmail Köse, Ankara: TTK Yayınları, 2020.
16. Çağatay, Neşet, Bir Türk Kurumu Olan Ahilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
17. Çavuş, Remzi, Selçuklu Süvarileri, İzmir: Yitik Hazine Yayınları, 2013.
18. Dilcimen, Kazım, Canik Beyleri, Samsun: Ahali Matbaası, 1940.
19. Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî, İbn Battûta Seyahatnamesi, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.
20. Eliade, Mircea, Dinin Anlamı ve Sosyal Fonksiyonu, çev. Mehmet Aydın, Konya: Din Bilimleri Yayınları, 1995.
21. Emecen, Feridun, M., “Kuşdoğan Bey, Giresun ve Hacıemiroğulları: Meselelere Yönelik Görüşler”, Orta Karadeniz’de Türk İskanı Bayramlı/Hacıemiroğulları Beyliği, ed. Sadullah Gülten, Murat Özkan, Mesut Karakulak, Kamil Yavuz, Ordu: Ordu B. Belediyesi Yayınları, 2023, 51-58.
22. Emecen, Feridun, M., “Niksar’dan Fatsa’ya: 1455-1456 Tahrirleri ve Türkmen Askeri Yapılanmaları”, Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşunun 100.Yılı Anısına Danişmendli Havzasında Tarih ve Kültür Tokat, haz. Alparslan Demir, Yasin Dönder, Hasan Erdem, Konya: Kömen Yayınları, 2023, 65-74.
23. Emecen, Feridun, M., Ağasar Vadisi: Şalpazarı-Beşikdüzü, Trabzon: Serander Yayınları, 2010.
24. Emecen, Feridun, M., Bulancak-Piraziz, İstanbul: Kitapevi Yayınları, 2005.
25. Fallmerayer, Jakob Philip, Trabzon İmparatorluğu’nun Tarihi, ter. Ahmet Cevat Eren, Celalettin Yavuz, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2012.
26. Fatsa, Mehmet, “Doğu Karadeniz Bölgesi’nin İslamlaşmasına öncülük eden Türk Dervişleri: Ahiler ve Dar-ı Sulehalar”, Giresun ve Doğu Karadeniz Sosyal Bilimler Sempozyumu, I, ed. Gazanfer İltar, Ankara: Giresun Belediyesi Yayınları, 2009, 119-135.
27. Fatsa, Mehmet, “Niksar Bölgesindeki Ahi Vakıflarının Karadeniz Bölgesinin İskanı ve İslamlaşmasındaki Rolü”, Vakıflar Dergisi, 39, Ankara, 2013, 27-40.
28. Fatsa, Mehmet, Bayramoğulları Beyliği, İstanbul: KOSTÜ, 2024.
29. Fatsa, Mehmet, Karadenizde Zaviyeler, İstanbul: Arı Sanat Yayınları, 2017.
30. Gülten, Sadullah, Heterodoks Dervişler ve Aleviler, İstanbul: Timaş Yayınları, 2023.
31. Gümüşçü, Osman, Tarihî Coğrafya, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2016.
32. İbn Bîbî, Selçukname, neş. Mükrimin Halil Yinanç, İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2010.
33. Kara, Seyfullah, Selçuklular’ın Dini Serüveni, İstanbul: Şema Yayınevi, 2006.
34. Keçiş, Murat, “İktidarın Meşruiyeti: Trabzon İmparatorluğu’nun Toplumsal Kökenleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXV, I, 2020, 187-212.
35. Keçiş, Murat, “Türkiye Selçukluları’nın 1223 Yılında Trabzon Üzerine Düzenledikleri Sefer Hakkında Yeni Bir Kaynak ve Bazı Yeni Bilgiler”, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Spring/Bahar 2012, 28, 44-51.
36. Keçiş, Murat, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Türkler, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
37. Kıvrım, İsmail, “Sonisa-Niksar Bölgesindeki Ahi Zaviyelerinin Karadeniz Bölgesine Etkileri”, Karadeniz’de Fütüvvet ve Ahilik, Kimlik Yayınları, Kayseri: Kimlik Yayınları, 2025, 361-373.
38. Koç, Yunus, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Nüfus Yapısı (1300-1900)”, Osmanlı, IV, ed. Güler Eren, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999, 535-550.
39. Köksal, Fatih, “Ahi Evran’ın Menkabevî Hayatına Dair Bilinmeyen Bir Eser: Menâkıb-ı Ahî Cihân-ı Nasreddin Ahi Evran”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 62, 2012, 83-108.
40. Köprülü, Fuat, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu, Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.
41. Köprülü, Mehmet Fuad, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, İstanbul: Alfa Yayınları, 2025.
42. Kuban, Doğan, “Anadolu-Türk Şehri Tarihî Gelişmesi, Sosyal ve Fizikî Özellikleri Üzerinde Bazı Gelişmeler”, Vakıflar Dergisi, 7/1968, 53-73.
43. Melikoff, Irène, Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe, İstanbul: Monografi Yayınları, 2025.
44. Melikoff, Irène, Uyur İdik Uyardılar, İstanbul: Monografi Yayınları, 2022.
45. Melville, Charles, “Anatolia under the Mongols”, Byzantium to Turkey, 1071-1453, I, ed. Kate Fleet, New York: Cambridge University Press, 2009, 51-101.
46. Miller, William, Son Trabzon İmparatorluğu (1204-1461), çev. Nurettin Süleymangil, İstanbul: Heyamola Yayınları, 2021.
47. Ocak, A. Yaşar, Faruki, Süreyya, “Zaviye”, İA, XIII, İstanbul: MEB Yayınları, 1986, 468-476.
48. Ocak, Ahmet Yaşar, “13-16. Yüzyıllarda Anadolu Şehirlerinde Dini-Sosyal Hayat”, İslam’ın Ayak İzleri, İstanbul: Timaş Yayınları, 2023, 15-37.
49. Ocak, Ahmet Yaşar, “Anadolu Heterodoks Türk Sûfiliğinin Temel Taşı: Hacı Bektaş-ı Velî El-Horasânî (?-1271”, Türk Sufîliğine Bakışlar, İstanbul: İletişim Yayınları, 2023c, 15-37.
50. Ocak, Ahmet Yaşar, “Ortaçağlar Anadolu’sunda Toplum, Kültür, ve Entelektüel Hayat (1071-1453)”, İslam’ın Ayak İzleri, İstanbul: Timaş Yayınları, 2023b, 207-283.
51. Ocak, Ahmet Yaşar, Babailer İsyanı, İstanbul: Dergah Yayınları, 2023a.
52. Ocak, Ahmet Yaşar, Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Evliya Menâkıbnâmeleri, İstanbul: Timaş Yayınları, 2016. Öz, Mehmet, XV-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
53. Öztürk, Mürsel, Hacı Bektâş-ı Velî ve Çevresinde Oluşan Kültür Değerleri Bibliyografyası, Ankara: Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları, 1991.
54. Pero Tafur Seyahatnamesi (9 Mayıs 1437- 22 Mayıs 1438), çev. Hakan Kılınç, İstanbul: Kitapevi Yayınları, 2021.
55. Rice, Tamara Talbot, The Seljuks in Asia Minor, ed. Glyn Daniel, London: Thames and Hudson, 1961.
56. Ruj Gonzales de Claviyo, Timur’un Hayatı, Kadiz’den Semerkand’a Seyahatler, çev. Zeynep Ertan, İstanbul: Pozitif Yayınları, 2008.
57. Savaş, Saim, “Zaviyelerin Türk Kültürünün Gelişmesindeki Rolü”, Yeni Türkiye Dergisi, 34 (Osmanlı Özel Sayısı IV), 2009, 11-17.
58. Shukurov, R., “Between Peace and Hostility: Trebizond and the Pontic Turkish Periphery in the Fourteenth Century”, Mediterranean Historical Review, 9, June 1994, 20-72.
59. Shukurov, Rustam, “Doğu Karadeniz Bölgesinde Türkçe Konuşan Bizanslılar”, nşr. K. Çiçek, Trabzon Tarihi Sempozyumu Bildiriler (Trabzon 6-8 Kasım 1998), Trabzon, 1999, 111-121.
60. Starr, S. Frederick, Kayıp Aydınlanma, İstanbul: Kronik Yayınları, 2022.
61. Sümer, Faruk, “Anadolu’da Yaşayan Bazı Üçoklu Oğuz Boylarına Mensup Teşekküller”, İktisat Fakültesi Mecmuası, XI/1-4, İstanbul, 1950, 451-452.
62. Sümer, Faruk, Anadolu’da Moğollar, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022.
63. Sümer, Faruk, Çepniler, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2024.
64. Sümer, Faruk, Oğuzlar, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.
65. Tarifci, Sinan, “Moğol İstilası Sürecinde Anadolu’ya Göçen Kübrevî Şeyhi Necmü’d-Dîn-i Dâye’nin Mirsâdü’l-ʿibâd’ında Politika, Yönetim ve Toplum Eleştirileri”, Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, 18 (Âbdal Ata Sempozyumu), 57-72.
66. Tellioğlu, İbrahim, “Doğu Karadeniz Bölgesinin Türk Yurdu Haline Gelmesi Hakkında Bir Değerlendirme”, Turkish Studies/Türkoloji Araştırmaları, 2/2, 5, 2007, 654-664.
67. Tellioğlu, İbrahim, “Osmanlı Hâkimiyetine Kadar Canik”, İlkçağdan Cumhuriyete Canik, Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları, 2012, 23-67.
68. Tellioğlu, İbrahim, Doğu Karadeniz Bölgesinde Türkler, Trabzon: Serander Yayınları, 2004.
69. Tellioğlu, İbrahim, Komnenosların Karadeniz Hâkimiyeti: Trabzon Rum Devleti (1204-1461), Trabzon: Serander Yayınları, 2009.
70. Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2016.
71. Turan, Osman, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014. Two Works on Trebizond/Michael Panaretos, Bessarion, çev. Scott Kennedy, Cambridge Massachussetts: Harvard University Press, 2019.
72. Watt, W. Montgomery, İslam’ın Ortaçağ Avrupası Üzerindeki Etkisi, çev. Ümit Hüsrev Yolsal, Ankara: BilgeSu Yayınları, 2013.
73. Yediyıldız Bahaeddin, Üstün, Ünal, Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları (1455 Tarihli Tahrir Defteri), I, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1992.
74. Yediyıldız, Bahaeddin, Ordu Kazası Sosyal Tarihi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.
75. Yıldırım, Ahmet Safa, “Beyliğin Adı Üzerine Bir Analiz: Hacıemiroğulları Mı? Bayramlu Mu?”, Orta Karadeniz’de Türk İskanı, Bayramlı/Hacıemiroğulları Beyliği, ed. Sadullah Gülten, Murat Özkan, Mesut Karakulak, Kamil Yavuz, Ordu: Ordu B. Belediyesi Kültür Yayınları, 2023, 13-28.