KOSOVA’DA TEKKE GELENEĞİ: YAKOVA VE MİTROVİÇA ÖRNEĞİNDE SA ‘DÎ VE MELÂMÎ TEKKELERİNİN KARŞILAŞTIRMALI İNCELENMESİ

Öz

Bu çalışma, Kosova’daki tekke geleneğini Yakova ve Mitroviça örnekleri üzerinden ele alarak, Sa‘dî ve Melâmî tarikatlarına mensup tekkelerin tarihsel gelişimlerini, ritüel pratiklerini, toplumsal işlevlerini ve güncel durumlarını karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemektedir. Yakova’daki Büyük Tekke, çalışmada merkezî bir inceleme odağı olarak ele alınmış; Mitroviça’daki Hafız Halil Mripa ve Yonuz Efendi tekkeleri ise bu çerçevede karşılaştırmalı tamamlayıcı örnekler olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, nitel yöntemlere dayalı olarak yürütülmüş; yazılı kaynakların yanı sıra alan araştırması kapsamında derviş ve şeyhlerle yapılan görüşmelerden elde edilen sözlü anlatılar temel veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Ritüeller, semboller, kıyafetler, manevî eğitim süreçleri ve kadınların tekke yaşamına katılımı gibi unsurlar, tarikatlar arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koyacak biçimde değerlendirilmiştir. Bulgular, Yakova’daki Büyük Tekke’nin daha kolektif ve görünür bir yapıya sahip olduğunu; Mitroviça’daki Melâmî tekkelerinin ise iç disiplin, tevazu ve bireysel manevî farkındalık ekseninde şekillendiğini göstermektedir. Çalışma, tekkelerin Kosova’da yalnızca dinî kurumlar değil, aynı zamanda toplumsal dayanışma, kültürel aktarım ve kolektif hafızanın korunmasında etkili merkezler olduğunu ortaya koyarak, Balkanlar’daki tasavvufî mirasın çeşitliliğine dair bütüncül bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kosova
• Tekke
• Sa'di Tarikatı
• Melami Tarikatı
• Yakova
• Mitorviça

THE TRADITION OF SUFI LODGES IN KOSOVO: A COMPARATIVE STUDY OF SAʿDĪ AND MELĀMĪ LODGES IN GJAKOVA AND MITROVICA

Öz

This study examines the tekke tradition in Kosovo through the cases of Gjakova and Mitrovica, adopting a comparative approach to analyze the historical development, ritual practices, social functions, and contemporary conditions of tekkes affiliated with the Saʿdī and Melāmī Sufi orders. The Büyük Tekke (Great Tekke) in Gjakova constitutes the central focus of the study, while the Hafız Halil Mripa Tekke and the Yonuz Efendi Tekke in Mitrovica are evaluated as complementary comparative examples within the same analytical framework. The research is conducted using qualitative methods. In addition to written sources, oral narratives obtained through fieldwork, including interviews with dervishes and sheikhs, serve as the primary data source. Elements such as rituals, symbols, garments, spiritual training processes, and women’s participation in tekke life are examined in order to reveal similarities and differences between the two Sufi traditions. The findings indicate that the Büyük Tekke in Gjakova exhibits a more collective and publicly visible structure, whereas the Melāmī tekkes in Mitrovica are shaped by principles of inner discipline, humility, and individual spiritual awareness. The study further demonstrates that tekkes in Kosovo function not only as religious institutions but also as significant centers of social solidarity, cultural transmission, and the preservation of collective memory. In this respect, the research aims to offer a comprehensive evaluation of the diversity of Sufi heritage in the Balkans through locally grounded examples.

Anahtar Kelimeler

• Kosovo
• Tekke
• Sa'di Order
• Melami Order
• Gjakova
• Mitrovica

Kaynakça

1. Bela, Bujamin. Kosova’da bir tekkenin görsel ve maddi kültürü: Yakova Şeyh Ban Sa‘dî Tekkesi. 2. Balkan Studies Congress Bildiriler Kitabı içinde (ss. 191–212). İstanbul: Idefe Yayınları. 2023.
2. İzeti, Metin. Balkanla’da Tasavvuf, İnsan yayınları. İstanbul 2013
3. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları. 2010
4. Norris, Harry Thomas. Islam in the Balkans: Religion and Society between Europe and the Arab World. London: Hurst & Company.1993
5. Popovic, Alexandre. Balkanlarda Tasavvuf. İstanbul: İnsan Yayınları. 1994
6. Uluslararası Melâmîlik ve Seyyid Muhammed Nûru’l-Arabî Sempozyumu. Melâmîlik ve Balkanlar bildiri metinleri. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları.2025
7. Vırmiça, Raif. Kosova tekkeleri, türbeleri ve kitabeli mezar taşları. Sufi Kitabevi yayıncılık.İstanbul. 2010
8. Saraçi, Hilmi. Haxhi Jonuz Efendi Jonuzi (1848–1909). Zemra Shqiptare, 2011 Shehu, Shejh Muhamed. Shejh Shefqeti dhe Teqeja e Madhe. Gjakovë. 1998