HATAY’IN TÜRKİYE’YE KATILIM SÜRECİNDE NUSAYRÎLERE YÖNELİK POLİTİKALARIN TÜRK BASININDAKİ YANSIMALARI

Öz

Bu çalışma, Hatay’ın Türkiye’ye katılım sürecinde Nusayrî (Alevi) toplulukların rolünü ve Türkiye’nin politikaları ile Fransız manda yönetiminin uyguladığı politikaların toplumsal etkilerini inceleyerek, kimlik siyaseti ve toplumsal bütünleşme süreçlerini açıklamayı amaçlamaktadır. Çalışmada “Nusayrîler” terimi, Hatay bölgesinde yaşayan Alevi toplulukları ifade etmek amacıyla kullanılmıştır. Türkiye, Hatay Sancağı meselesinde basını kritik bir araç olarak kullanmış; Hatay’ın Türkiye’ye katılımına kadar propaganda ve bilgilendirme faaliyetlerini kesintisiz biçimde sürdürmüştür. Bu süreçte Fransa, bölgedeki etnik ve dinî gruplar üzerinden hâkimiyetini sürdürmeye çalışırken; Türkiye, özellikle Nusayrî toplulukların desteğini kazanmak amacıyla yoğun siyasi ve kültürel faaliyetler yürütmüştür. Türk hükümeti, Nusayrîlerin Türk kökenli olduğu yönünde tezler geliştirerek bu politikayı eğitim, kültür ve örgütlenme faaliyetleriyle desteklemiştir. Basında yer alan haber ve yorumlarda, Nusayrîlerin Türk kimliğiyle ilişkilendirilmesi ve Türkiye ile bütünleşmesi yönünde güçlü bir söylem öne çıkmıştır. Buna karşılık, Fransız manda yönetiminin mezhepsel ayrışmayı derinleştiren politikaları ile bu politikaların yarattığı baskı, tehdit ve gerilimler eleştirel bir dille aktarılmıştır. Fransız Mandası, Alevileri mezhepsel kimlik üzerinden sınıflandırarak millî bilinçlerini zayıflatmayı amaçlamış; buna karşılık Nusayrî Aleviler, Türk kimliğiyle bütünleşmiş ve Hatay’ın Türkiye’ye katılımında aktif rol oynamıştır. Suriye’de Fransız manda yönetimi ve yerel iş birlikçilerin baskıcı uygulamaları, Alevileri yerinden etmeye, dinî olarak sindirmeye ve Hristiyanlaştırmaya çalışmış; buna karşılık Hatay’daki Aleviler kendilerini Türk kimliğine bağlı görmüş, Türklerle dayanışma içinde hareket etmiştir. Türk basını, Hatay’da yürütülen propaganda faaliyetlerini ve Türk-Alevi yakınlaşmasını vurgulamış; Fransız ve Arap milliyetçi çevrelerin Türk karşıtı kampanyalarını haberleştirmiştir. Çalışmada başta arşiv belgeleri olmak üzere dönemin ulusal gazeteleri, resmî yazışmalar ve konuya ilişkin araştırma eserlerinden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Hatay
• Alevilik
• Propaganda
• Türk Basını

REFLECTIONS IN THE TURKISH PRESS OF POLICIES TOWARDS THE NUSAYRIS DURING HATAY'S INCORPORATION PROCESS INTO TURKEY

Öz

This study aims to explain the role of Nusayrī (Alawite) communities during the process of Hatay’s accession to Turkey and to examine the social impacts of the policies implemented by Turkey and the French Mandate administration within the framework of identity politics and social integration processes. In this study, the term “Nusayrīs” is used to refer to the Alawite communities living in the Hatay region. Turkey employed the press as a critical instrument in the Hatay Sanjak question and sustained propaganda and informational activities uninterruptedly until Hatay’s accession to Turkey. During this period, while France sought to maintain its dominance through ethnic and religious groups in the region, Turkey carried out intensive political and cultural efforts to secure the support of Nusayrī communities. The Turkish government developed arguments asserting the Turkish origin of the Nusayrīs and supported this policy through educational, cultural, and organizational activities. In news reports and commentaries published in the press, a strong discourse emerged that associated the Nusayrīs with Turkish identity and emphasized their integration into Turkey. In contrast, the policies of the French Mandate administration that deepened sectarian divisions, along with the pressures, threats, and tensions they generated, were conveyed in a critical tone. The French Mandate sought to weaken the national consciousness of the Alawites by classifying them along sectarian lines; in contrast, Nusayrī Alawites integrated into Turkish identity and played an active role in Hatay’s accession to Turkey. In Syria, the repressive practices of the French Mandate administration and local collaborators sought to displace the Alawites, suppress them religiously, and promote their conversion to Christianity; in contrast, Alawites in Hatay identified themselves with Turkish identity and acted in solidarity with the Turkish population. The Turkish press emphasized the propaganda activities in Hatay and the growing rapprochement between Turks and Alawites, while simultaneously reporting on anti-Turkish campaigns orchestrated by French and Arab nationalist circles. The study draws on archival documents, national newspapers of the period, official correspondences, and relevant scholarly works.

Anahtar Kelimeler

• Turkey
• Hatay
• Alevism
• Propaganda
• Turkish Press

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA/490-1-0-0 / 584 - 17 – 2/1). (BCA/490-1-0-0 / 584 - 17 – 2/2). (BCA/490-1-0-0 / 584 - 17 – 2/17). (BCA/490-1-0-0 / 584 - 17-2/28). (BCA/490-1-0-0 / 584 - 17-2/29). (BCA, 490-1-0-0 / 583 - 9-1/20), 28.10.1937. (BCA, 490-1-0-0 / 583 - 9-1/34), 28.10.1937. TBMM Zabıt Ceridesi, Devre.5, 1.11.1936, Cilt.13.
2. Süreli Yayınlar “Alevi Reisinin Oğlu Şehrimizde”, Akşam, 4 Ağustos 1937.
3. “Alevî Topraklarında Sükûnun Tesisi İçin Fransız Ali Komiseri ile Suriye Hükümeti Arasında Yapılan Görüşmeler Netice Verdi”, Yeni Asır, 4 Mart 1939.
4. “Aleviler Aslen Türk’tür: Dâhiliye Vekilimiz Bay Şükrü Kaya’nın Adana’da Verdikleri Önemli Söylev”, Anadolu, 10 Mart 1937.
5. “Aleviler Kendilerini Türklerden Ayırmıyor”, Son Telgraf, 18 Ocak 1938.
6. “Alevileri Zorla Suriye’den Çıkarmak İstiyorlar”, Ulus, 14 Nisan 1937.
7. “Antakya’da Aleviler Ölümle Tehdit Ediliyor”, Kurun, 10 Mayıs1938.
8. “Antakya’da Vaziyet Nazik Bir Safhada”, Cumhuriyet, 15 Kasım 1936.

9. “Hatay Alevi Cemaati Atatürk’e Bir Telgraf Yolladı”, Son Posta, 15 Mayıs 1938.
10. “Hatay Meclisinin Açılışında Bir Alevi, Bir Ermeni ve Bir Rum Ortodoks Mebusun Söylevleri”, Ulus, 4 Eylül 1938.
11. “Hatay’da Hadiseler”, Haber Akşam Postası, 8 Mayıs 1938.
12. “Hatay’da Halk Arasına Nifak Sokuyorlar”, Cumhuriyet, 13 Kasım 1937.
13. “Hatay’da Ortalık Tekrar Karıştı”, Son Posta, 13 Aralık 1937.
14. “Hatay’da Son Vaziyet: Türklerle Aleviler Arasında Yakınlaşma”, Son Posta 29 Ağustos 1937.
15. “Hatay’da Vaziyet: Alevî Türklere Tecavüz-Antakya’da Yeni Bir Hâdise Oldu”, Haber Akşam Postası, 11 Ağustos 1937.
16. “Hatay’da Vaziyet”, Haber Akşam Postası, 2 Haziran 1938.
17. “Lâzkiye’de Alevi Bir Vali”, Tan, 3 Mart 1939.
18. “Maruf Bir Alevi Reisi Şehrimizde”, Cumhuriyet, 4 Ağustos 1937.
19. “Sancak Türkleri”, Haber Akşam Postası, 18 Kasım 1936.
20. “Suriye Halkı Türk Dostluğuna İnanıyor”, Cumhuriyet, 15 Şubat1937.
21. “Suriye’de Alevi İsyanı Nasıl Çıktı?”, Akşam, 17 Aralık 1938.
22. Alevi Türkler: Kötü Bir Zihniyet Mahkûm Edildi”, Tan, 10 Mart 1937.
23. Muhittin Birgen, “ Sancakta Halkı Ayırmak İçin Sarfedilen Gayretler”, Son Posta, 23 Aralık 1936.
24. Muhittin Birgen, “Hatay’da Türklüğün Kuvvetlendirilmesi”, Son Posta, 23 Temmuz 1938.
25. Muhittin Birgen, “Hataylıların Dikkat Edecekleri En Büyük Mesele: Alevilik”, Son Posta, 14 Ağustos 1937.
26. Muhittin Birgen, “Yeni Sancak Rejiminde Ekalliyetler”, Son Posta, 3 Haziran 1937.
27. Muhittin Birgen, “Yeniden Öğrenmeye Mecbur Olduğumuz Bir Mesele: Alevilik”, Son Posta, 12 Mart 1937.
28. Nizamettin Nazif, “Hatay’daki Aleviler Su Katılmamış Türk’tür”, Haber Akşam Postası, 25 Temmuz 1937.
29. Ömer Rıza Doğrul, “Suriye’de Dürziler ve Aleviler”, Tan, 28 Nisan 1937.
30. Yunus Nadi, “Cumhuriyet Rejimimizin Laiklik Fazileti”, Cumhuriyet, 22 Aralık 1936.
31. Yunus Nadi, “Cumhuriyet Rejimimizin Laiklik Fazileti”, Cumhuriyet, 22 Aralık 1936.
32. Yunus Nadi, “Hatay’da Son Safha İle Karşı Karşıya”, Cumhuriyet, 19 Mayıs 1938.
33. Tetkik Eserler Ada, Serhan, Türk-Fransız İlişkilerinde Hatay Sorunu (1918-1939), İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
34. Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (Cilt 1-2 1914- 1995), İstanbul: Alkım Yayınevi, 2005.
35. Aslan, Cahit, Fellahlar’ın Sosyolojisi, Adana: Karahan Kitabevi, 2015.
36. Bademci, Ali, Suriye Sendromu, İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2017.
37. Bademci, Ali, Suriye’de Türkmenler ve Bayır-Bucak, İstanbul: Ötüken Yayınları, 2016.
38. Beşe, Ahmet. “İngiliz ve Amerikan Kayıtlarında Nusayrîler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 54 (01 Ocak 2013): 159-182.
39. Bolat, Mahmut, “Fransa’nın Manda İdaresi Altında Suriye’nin Bölünmesi ve Aleviler Devleti”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 93, (2020): 143-162.
40. Bostancı, Mustafa, “Atatürk Döneminde Türkiye’nin Orta Doğu Siyaseti”, (Ed), Zafer Gölen, Abidin Temizer, Geçmiş ve Gelecek Bağlamında Orta Doğu, Podgorica, Montenegro, 2018, ss. 59-80.
41. Bostancı, Mustafa, “Türkiye'nin Ortadoğu Siyasetine Etkisi Bakımından 1957 Türkiye-Suriye Krizi”, Yeni Türkiye, 84/2016, ss. 603-61.
42. Bostancı, Mustafa, Türkiye Suudi Arabistan İlişkileri (1926-1990), Ankara: TTK Yayınları, 2020.
43. Bulut, Halil İbrahim, “Tarih, İnanç, Kültür ve Dini Ritüelleriyle Nusayrilik”, Edt. İnat, Kemal& Ataman, Muhittin, Ortadoğu Yıllığı 2011, cilt: VII, sayı: 7, İstanbul: Açılım Kitap, 2011, ss: 579-614.
44. Çelik, Şemsettin, Hatay Alevileri (Nusayrileri) Hakkında Bazı Notlar (1938-1950), Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 2015, Sayı: 11, ss. 65-96.
45. Dağıstan, Adil & Sofuoğlu, Adnan, İşgalden Katılıma Hatay, Ankara: Phoenix Yayınları, 2008.
46. Demir, Müzeyyen, Hatay’ın Anavatana Katılması (Adana Basınına Göre), İzmir: Altın Kalem Yayınları, 2012.
47. Duman, Levent, “Vatan’ın” Son Parçası Hatay’daki Uluslaştırma Politikaları, İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
48. Er, Abdullah, “Fransızca Yazılı Kaynaklarda Nusayrîler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 54 (01 Ocak 2013), ss. 149-158.
49. Eravcı, H. Mustafa, Osmanlı’dan Bağımsızlığa Suriye Nusayriliği, H. M. Eravcı (Ed), Suriye: Tarih, Siyaset, Dış Politika (ss.3-16), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay., 2018.
50. Et-Tavil, Muhammed Emin Galib, Arap Alevileri tarihi. Çev. İsmail Özdemir. Adana: Karahan Kitabevi, 2012.
51. İlyas Üzüm, “Nusayrilik”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 33, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007, ss. 270–274.
52. İrşad Sami Yuca , (2015). Tek Parti Dönemi Ulusçu Politikalarına Bir Örnek: Çukurova BÖLGESİ Hars Komiteleri (1937-1939). Rota Eğitimi ve Sosyal Bilimler Dergisi, S. 6, ss. 36-57. Doi: 10.17121/ressjournal.336.
53. İshakoğlu, Ömer, Suriye Tarihi, İstanbul: Kabalcı Yay., 2012.
54. Karasu, Mehmet, “Alevi Nusayriler”, Yay. Haz. Karasu, Mehmet, Nusayrilik ve Çokkültürlülük, ss.144-159, Adana: Karahan Kitabevi, 2012.
55. Kekevi, Serkan, Batı’nın Çöküşü ve Türk Dış Politikası, İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2004.
56. Kılınçkaya, M. Derviş, Osmanlı Yönetimindeki Topraklarda Arap Milliyetçiliğinin Doğuşu ve Suriye, 2. Baskı, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yay., 2008.
57. Kırkık, Ramazan, Türkiye-Suriye İlişkileri İle İlgili Bazı Önemli Tespitler, Türkiye- Suriye İlişkileri ve Suriye’nin Etnik Yapısı, Haz. Ceylanlı, Şahin & Kırkık, Ramazan , İstanbul: Aydınlar Ocağı Yay., 2000, ss. 7-26.
58. Melek, Abdurrrahman, Hatay Nasıl Kurtuldu, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991.
59. Onarlı, İsmail, Arap Aleviliği (Nusayriler), İstanbul: Etik Yayınları, 2006.
60. Önal, Tekin. “Ulus-Devlet İnşasında Nusayrî Politikaları ve Hars Komiteleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 78 (June 1, 2016): 113-138. DOI: 10.12973/hbvd.78.195.
61. Özmen, Hasan, Suriye’nin Etnik Yapısı, Türkiye- Suriye İlişkileri ve Suriye’nin Etnik Yapısı, Haz. Ceylanlı, Şahin & Kırkık, Ramazan , İstanbul: Aydınlar Ocağı Yay., 2000, ss. 27-30.
62. Pehlivanlı Hamit& Sarınay Yusuf & Yıldırım Hüsamettin, Türk Dış Politikasında Hatay (1918-1939). Ankara: Asam Yay., 2001.
63. Sarınay, Yusuf, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası ve Hatay, Haz. Türkdoğan, Berna, Anavatana Katılışının 60. Yıldönümünde Hatay, ss.23-39, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2001.
64. Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Adlaşmaları (1920-1945), I. Cilt, 3. Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2000.
65. Sökmen, Tayfur, Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
66. Sökmenoğlu, Murat & Semenderoğlu, Vefa O. , Doğumunun 100’üncü Yılında Eski Hatay Devleti İlk ve Son Cumhurreisi Tayfur Sökmen Diyor ki. V.O.S Yayınları, yy. yok.
67. Tekin, Mehmet, Atatürk’ün Vazgeçilmez Davası Hatay, Antakya: Mehmet Tekin Yayınları, 2009.
68. Tekin, Mehmet, Hatay Devleti Millet Meclisi Zabıtları, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2009.
69. Tekin, Mehmet, Hatay İşgal Yılları ve Bağımsız Hatay Devleti Kronolojisi (1918-1939), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2015.
70. Tekin, Mehmet, Hatay Tarihi, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2000.
71. Tozlu, Selahattin. “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Antakya ve İskenderun Nusayrîleri 19. Yüzyıl”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 54 (2013): 79-110
72. Türk, Hüseyin, Anadolu’nun Gizli İnancı Nusayrilik İnanç Sistemleri ve Kültürel Özellikleri, İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2005.
73. Uğuz, Sacit, Tarihte Nusayriler, İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019.
74. Winter, Stefan, Arap Alevilerinin Tarihi. Çev. Onur Gayretli, 1. Baskı, İstanbul: Pegasus Yayınları, 2024.
75. Yavuz, Celalettin, Geçmişten Geleceğe Suriye- Türkiye İlişkileri, Ankara: Ankara Ticaret Odası Yay., 2005.
76. Yılmaz Börklü, Meşkure, Lozan Sonrası Suriye Türkeri’nin Durumu ve Genel Problemleri, Türkiye- Suriye İlişkileri ve Suriye’nin Etnik Yapısı, Haz. Ceylanlı, Şahin & Kırkık, Ramazan , İstanbul: Aydınlar Ocağı Yay., 2000, ss. 31-40.