“SEB’A-İ SEYYÂRE” MESNEVİSİNDE ALÎ ŞÎR NEVÂÎ’NİN ESTETİK DÜNYASI

Öz

Alî Şîr Nevâî’nin Hamse'sinin dördüncü mesnevisi olan “Seb’a-i Seyyâre”, sadece Behrâm ve Dilorom’un aşk hikâyesinden değil, aynı zamanda ana anlatıyı zenginleştiren altı iç hikâyeden oluşan karmaşık bir kompozisyon yapısıyla öne çıkar. Bu destan, Doğu edebiyatı gelenekleri temelinde oluşturulmuş olsa da, şairin bağımsız sanatsal düşüncesi, felsefi görüşleri ve ahlaki fikirleri eserde açıkça tezahür eder. Eser; Behrâm ve Dilorom imgeleri aracılığıyla aşk, sadakat, sabır ve insan kalbinin iç çatışmalarına dair derin bir sanatsal yorum sunar. Nevâî bu destan vasıtasıyla, etkileyici ve ikna edici imgeler kullanarak bir kalpte iki aşkın bir arada yaşayamayacağını ve insan ruhunun bütün ve birleşik olması gerektiğini inandırıcı bir şekilde kanıtlar. Bu fikir, eserin merkezi manevi ve felsefi ekseni olarak karşımıza çıkar. Ayrıca, “Seb'ai Seyyâre” destanında şair, seleflerinin eserlerine de atıfta bulunur. Özellikle, Behrâm ve Dilorom hikâyesine adanmış daha önceki destanları karşılaştırmalı ve eleştirel bir şekilde analiz eder, onlardaki belirli ideolojik ve sanatsal eksikliklere işaret eder ve kendi görüşlerine dayanarak yeni, daha mükemmel bir yorum oluşturur. Bu durum, Nevâî’nin sadece bir şair olarak değil, aynı zamanda derin bir edebiyat bilgini olarak da potansiyelini ortaya koyar. Bu makale, Behrâm ve Dilorom hikâyesiyle ilgili destanların ayrıntılı bir analizini sunarak bunların benzerlik ve farklılıklarını açığa çıkarmaktadır. Aynı zamanda Alî Şîr Nevâî’nin bu temaya özgün yaklaşımı, sanatsal ustalığı ve felsefi yansımaları bilimsel bir temelde incelenmektedir. Sonuç olarak “Seb’a-i Seyyâre” destanı, sadece edebi açıdan değil, manevi ve eğitsel önemi bakımından da geniş bir çerçevede yorumlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hamse
• Alî Şîr Nevâî
• Behrâm ve Dilorom
• Seb’a-i Seyyâre
• hedonizm

Etik Beyan

Etik kurallara uyulmuştur.

THE AESTHETIC WORLD OF ALI-SHIR NAVA’I’S MASNAVI “SAB’A-I SAYYĀRA

Öz

“Sab’ai Sayyora,” the fourth epic poem in Khamsa by Alisher Navoi, is characterized by a complex compositional structure consisting not only of the love story of Bahram and Dilorom, but also six internal stories that enrich the main narrative. Although this epic was created on the basis of the traditions of Eastern literature, the poet’s independent artistic thinking, philosophical views, and moral ideas are clearly manifested in it. Through the images of Bahram and Dilorom, the work provides a deep artistic interpretation of love, fidelity, patience, and the inner conflicts of the human heart. Through this epic, Navoi convincingly demonstrates, by means of expressive and persuasive imagery, that two loves cannot coexist in one heart and that the human soul must be whole and unified. This idea appears as the central spiritual and philosophical axis of the work. In addition, in the epic “Sab'ai Sayyora,” the poet also refers to the works of his predecessors. In particular, he comparatively and critically analyzes earlier epics devoted to the story of Bahram and Dilorom, points out certain ideological and artistic shortcomings in them, and, based on his own views, creates a new and more perfect interpretation. This demonstrates Navoi’s potential not only as a poet but also as a profound literary scholar. This article provides a detailed analysis of the epics related to the story of Bahram and Dilorom, revealing their similarities and differences. At the same time, Alisher Navoi’s unique approach to this theme, his artistic mastery, and his philosophical reflections are examined on a scholarly basis. As a result, the epic “Sab’ai Sayyora” is interpreted broadly in terms of not only its literary but also its spiritual and educational significance.

Anahtar Kelimeler

• Khamsa
• Ali-Shir Nava’i
• Bahram and Dilorom
• Sab’a-i Sayyāra
• hedonism

Kaynakça

1. Aliev, R. About Saiqali and his work Bahrom and Gulandom. Tashkent: Science, 1960a,.
2. Aliev, R. About Saiqali’s epic Bahrom and Gulandom. Issues of Uzbek Language and Literature, 1960b, no. 1.
3. Aliev, R. Saiqali and his epic Bahrom and Gulandom (Candidate thesis). Tashkent, 1964. Inventory no. R.D. 943.
4. Alisher Navoi. Khamsa. Critical text. Prepared for publication by P. Shamsiyev. Tashkent: Fan, 1960.
5. Amir Khusrau Dehlavi. Matla’ul-Anvar. Critical text compiled and preface by Takhir Ahmed ogly Magerramov. Introductory article by G. Yu. Aliev. Moscow: Nauka, 1975, pp. 167–168.
6. Eraslan, K. Mîzânu’l Evzân. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1993.
7. Gwahariya, A. Persian and Georgian versions of Bakhram and Gulandam. Journal of the Peoples of Asia and Africa, 1967, no. 2, p. 114.
8. Levend, A. S. Ali Şîr Nevâî: Hayatı, Sanatı ve Kişiliği (Cilt 1). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay., 1965.

9. Nizami Ganjavi. Kulliyat (5. cilt). Dushanbe: Irfan, 1984.
10. Sobranie vostochnykh rukopisei. Tashkent: Science, vol. II, p. 233.
11. Yılmaz, E. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri). Navoiy: Murruvatli-Dil Press", 2025, pp. 301-313. Zhirmunsky, V. I., & Zarifov, H. Uzbek National Heroic Epic. Moscow, 1947, pp. 50–51.