ÖZBEKÇE VE TÜRKÇE MODAL BİRİMLERDE İŞLEVSEL DENKLİKLER

Öz

Dilbilimde modal birimler (kipsellik/modalite), her canlı dilde bulunan temel kategorilerdir. Bu kategoriler, bildiri içeriğinin konuşucu tarafından nasıl algılandığını ve hangi tutumla aktarıldığını belirler. Tarihî ve kültürel bağları oldukça kuvvetli olan Özbekçe ve Türkçe arasındaki yakın akrabalık ilişkisi, ortak modal birimlerin varlığında ve bu birimlerin köken birliğinde açıkça müşahede edilmektedir. Sözlük anlamlarından ziyade, konuşucunun önermeye yönelik mantıksal, psikolojik veya duygusal duruşunu dışa vuran “elbette, gerçekten, maalesef” gibi dil birimleri, bu sahadaki temel yapı taşlarını oluşturmaktadır. Özbek gramer geleneğinde bu yapılar, modal so‘zlar başlığı altında müstakil bir kelime türü olarak sistemleştirilmiştir. Buna mukabil Türkiye Türkçesi gramerlerinde, bahsi geçen birimlerin genellikle zarf veya edat gibi diğer kategoriler içerisinde sınıflandırıldığı görülmektedir. Bu farklı sınıflandırma gelenekleri, iki dil arasında karşılaştırmalı bir analiz yapmayı güçleştirmekle birlikte, aynı zamanda ortak bir terminolojik zeminin gerekliliğini de ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, kavramsal bir bütünlük ve karşılaştırmalı analiz imkânı sağlamak amacıyla söz konusu birimler, metodolojik bir kabulle “modal sözler/birimler” terimi çerçevesinde ele alınmıştır. Türk dilleri genelinde sıklıkla tesadüf edilen bu birimlerin, iki kardeş lehçe arasındaki işlevsel denkliklerinin tespiti, karşılaştırmalı dilbilim çalışmaları açısından önem arz etmektedir. Üç ana bölümden oluşan bu çalışmada, öncelikle modal sözlerin her iki lehçedeki dilbilgisel statüsü değerlendirilmiştir. Ardından bu birimlerin anlamsal tasnifleri genelleştirilerek sunulmuş ve her iki dildeki modal yapıların karakteristik özellikleri üzerine sentez niteliğinde değerlendirmeler yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Konuşma kültürü
• konuşma üslubu
• modal sözler
• üslup
• dil

Etik Beyan

Etik Kurallara uyuldu

FUNCTIONAL EQUIVALENCES IN UZBEK AND TURKISH MODAL UNITS

Öz

In linguistics, modal units (modality) are fundamental categories found in every living language. These categories determine how the content of an utterance is perceived by the speaker and with what attitude it is conveyed. The close kinship between Uzbek and Turkish, which have strong historical and cultural ties, is clearly observed in the existence of common modal units and the unity of their origins. Linguistic units such as "certainly, really, unfortunately," which express the speaker's logical, psychological, or emotional stance toward the proposition rather than their lexical meanings, constitute the basic building blocks in this field. In the Uzbek grammatical tradition, these structures have been systematized as an independent part of speech under the title modal so‘zlar. In contrast, in Turkish grammars, these units are generally classified under other categories such as adverbs or prepositions. These different classification traditions, while making a comparative analysis between the two languages difficult, also reveal the necessity of a common terminological ground. This study, in order to provide conceptual integrity and a comparative analysis opportunity, treats these units under the term "modal words/units" as a methodological preference. The identification of functional equivalences of these units, which are frequently encountered across Turkic languages, between the two sister dialects is of importance for comparative linguistic studies. This study consists of three main parts. First, the grammatical status of modal words in both dialects is evaluated. Then, the semantic classifications of these units are presented through generalization, and finally, assessments in the form of a synthesis are made on the characteristic features of modal structures in both languages.

Anahtar Kelimeler

• Speech culture
• speech style
• modal words
• style
• language

Kaynakça

1. Akalın, Ş. H. vd. Türkçe sözlük. 11. Baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019.
2. Banguoğlu, T. Türkçenin Grameri. İstanbul: Baha Matbaası, 1974.
3. Can, M. “Kutadgu Bilig’de İkincil Edatlar”, Türkbilig, 2023/45: 79-84.
4. Eltazarov, J. D. O‘zbek va Jahon Tilshunosligida So‘z Turkumlarining O‘rganilish Tarixi. Samarqand: “Ipak Yo‘li” Turizm Xalqaro Universiteti, 2021.
5. Eltazarov, J. D. Soʻz Turkumlari Paradigmasidagi Oʻzaro Aloqa ve Koʻchish Hollari. Monografiya. Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006.
6. Gak, B. G. Teoreticheskaya Grammatika Fransuzskogo Yazika. Sintaksis. Moskva, 1981.
7. Gencan, T. N. Dilbilgisi. IV. Baskı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1979.
8. Hacıeminoğlu, N. Türk Dilinde Edatlar. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1992.

9. İpek, Birol. “Azerbaycan Türkçesinde Anlamlarına Göre Modal Sözler ve Özellikleri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 29, Sayı: 2, s. 81-88, Temmuz – 2019.
10. İpek, B. “Türkçede Pekiştirme Edatları”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, Cilt: 6, Sayı: 13, s. 479-511, Mayıs 2018.
11. Kamildjanova, P. Modalnie Slova v Sovremennom Uzbekskom Yazike. Avtoreferat dissertatsii kandidata filologicheskix nauk. Tashkent: 1975 g. (In Russ.)
12. Kamol, F. Hozirgi Zamon Oʻzbek Tili. Toshkent: Oʻzbekiston fanlar akademiyasi, 1957.
13. Karahan, L. Türkçede Söz Dizimi. 15. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2010.
14. Korkmaz, Z. Türkiye Türkçesi Grameri: Şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019.
15. Mahmudov, N. “Qayta Qurish va Oʻzbek Morfologiyasining Ayrim Masalalari”, Oʻzbek tili va adabiyoti jurnali, 1988, S. 3, 16.
16. Nurmonov, A., Mahmudov, N., Ahmedov, A., Solixo‘jayev. O‘zbek Tilining Mazmuniy Sintaksisi. Toshkent: Fan nashriyoti, 1992.
17. Nurmonov, A., Rasulov, R. Oʻzbek tili jadvallarda. Toshkent: Oʻqituvchi nashriyoti, 1992.
18. Özcan, A. “Özbek ve Türkiye Türkçesinde ‘Kesinlik’ Bildiren Modal Sözler”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Yıl: 2008, Sayı: 9, 447-459.
19. Özcan, A. “Özbek ve Türkiye Türkçesinde ‘Olasılık-Tahmin’ Bildiren Modal Sözler”, V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, C. II, (20 – 26.09.2004), Ankara: TDK Yayınları, 2253-2261.
20. Oʻzbek tili grammatikasi (OTG), I tom, Morfologiya. Toshkent: Fan nashriyoti, 1975.
21. Qaxarova, I. S. Ingliz va O‘zbek tillarida emotiv, taqlid va modal so‘zlarning lingvopragmatik tadqiqi. Filologiya fanlari doktori (DSc) darajasi için sunulan tez. Toshkent: 2024.
22. Sharl, B. Obshaya lingvistika i voprosi fransuzskogo yazika. Moskva, 1955.
23. Ünlü, G, Yalçın, S. K. “Bağlaç Terimi ve Özbek Türkçesinde Bağlaçlar”, Uluslararası Türk Araştırmaları Dergisi [TÜRKLAD], 7. Cilt, 2. Sayı, 2023, s. 309-324.
24. Üşenmez, E., Boltaboyev, S. Özbekçe-Türkçe sözlük. İstanbul, 2016.
25. Üzüm, M. “Türkçede Tümcesel Belirteçlerin Söz Dizimsel ve Semantik Özellikleri: Konuşucuya Yönelik Belirteçler”, Türkbilig, 2021/42: 149-167.
26. Vinogradov, V. V. Russkiy yazik. Moskva: Visshaya shkola, 1972.
27. Yılmaz, E. “Türkmen Türkçesindeki Deyimler Üzerine Tipolojik Tasnif Denemesi”, Türkolojinin Bilgi Hafızası Ferhat Tamir’e Armağan. Ed. Fatih Kirişçioğlu, vd. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025, 482-506.