MERKEZİ ASYA’DA VE ANADOLU’DA 15-19. YÜZYILLARDA TEZKİRECİLİK GELENEĞİ

Öz

Günümüzde Orta Asya halklarının kadim köklerine yönelik akademik ilgi; iktisadi ve sosyal yapıdan dinî inanışlara, kozmolojik tasavvurlardan maddi kültür varlıklarına kadar geniş bir yelpazede ivme kazanmaktadır. Türk dünyasının düşünce ve sanat mirası, tarihin en derin katmanlarıyla iç içe geçmiş, çok boyutlu bir yapı arz eder. Bu mirası anlamlandırmada şairlerin yaşam öykülerini, edebî şahsiyetlerini ve eserlerinden seçkileri bir araya getiren “tezkireler”, yalnızca birer biyografi derlemesi değil; edebiyat tarihimizin estetik, ideolojik ve dilsel kodlarını muhafaza eden birer ana kaynak niteliğindedir. Nitekim yakın dönem edebiyat tarihçileri, geçmişin edebî manzarasını kurgularken bu tezkirelerin sunduğu verileri temel birer hareket noktası olarak kabul etmektedir. Son yıllarda, bölge ülkelerinin akademik dünyasında yaşanan kurumsal dönüşümler ve küresel bilimsel standartlara adaptasyon süreci, bu birincil kaynakların disiplinler arası bir bakış açısıyla yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmıştır. Tezkirecilik; sadece metin şerhi değil, aynı zamanda edebî eleştiri ve tarih yazımının müstakil bir dalı olarak kendi gelişim evrelerine sahiptir. Özbek halkının bağrından çıkan Ebu Reyhan Birunî, el-Harezmî, Mirza Uluğbek, Ali Şir Nevâî ve Zahîrüddin Muhammed Bâbür gibi cihanşümul şahsiyetler; sadece fen bilimlerinde değil, dünya kültür hazinesini zenginleştiren edebî ve felsefi keşiflerde de öncü roller üstlenmişlerdir. Mezkûr şahsiyetlerin bıraktığı mirasın yalnızca sanatsal üretim boyutuyla sınırlı kalmadığı; aynı zamanda edebiyat kuramı, retorik ve tenkit sahalarında da birer ekol inşa ettiği görülmektedir. Ancak Özbek edebiyat bilimi ve edebî tenkit tarihinin tüm yönleriyle eksiksiz şekilde aydınlatıldığını söylemek henüz mümkün değildir. Geçmişin edebî birikimi, durağan bir “mazi” olmaktan ziyade, bugünün edebî süreçlerini de besleyen dinamik bir kaynaktır. Bu bağlamda, tezkirelerin ve klasik eleştiri metinlerinin analizi; kadim devirlerden modern çağa uzanan, kopukluklardan arındırılmış ve bütüncül bir Özbek edebiyat tarihinin inşası için sarsılmaz bir temel teşkil edecektir.

Anahtar Kelimeler

• Tezkire
• edebiyat tarihi
• kaynak çalışmaları
• metin çalışmaları
• edebiyat eleştirisi

Etik Beyan

Etik kurallara uyuldu

THE TRADITION OF TEZKIRE WRITING IN CENTRAL ASIA DURING THE 15TH-19TH CENTURIES

Öz

Today, there is an increasing interest in exploring the ancient socio-economic lives, religious beliefs, cosmological perceptions, and cultural heritages of Central Asian peoples. The artistic and literary creativity of Turkic peoples is rooted in the deepest strata of history. In making sense of this heritage, “tazkiras” (biographical anthologies)—which compile the life stories, literary characters, and selected works of poets—are not merely biographical collections; they are primary sources that preserve the aesthetic, ideological, and linguistic codes of our literary history. Indeed, recent literary historians and researchers have adopted the data provided by these tazkiras as a fundamental starting point when reconstructing the literary landscape of the past. In recent years, the institutional transformations in the academic world of the region, coupled with the process of adaptation to global scientific standards, have necessitated a re-evaluation of these specific sources from an interdisciplinary perspective. Tazkira writing, as a vital branch of literary studies, possesses its own historical development as a medium for both literary criticism and historiography. The Uzbek people and their eminent representatives, such as Al-Khwarizmi, Abu Rayhan Biruni, Mirzo Ulugbek, Alisher Navoiy, and Zahiriddin Muhammad Babur, have made significant contributions to the development of various fields of science and the creation of artistic discoveries that enrich the treasury of world culture. At this point, it is evident that the legacy left by these figures is not limited to artistic production alone but also established distinct schools in the fields of literary theory, rhetoric, and criticism. However, it cannot be claimed that the history of Uzbek literary studies and criticism has been fully explored in all its dimensions. The literary accumulation of the past is not a static “history” but a dynamic source that continues to nourish contemporary artistic processes. In this context, the analysis of tazkiras and classical critical texts will undoubtedly serve as a solid foundation for creating a holistic history of Uzbek literary science and criticism, spanning from ancient times to the present day

Anahtar Kelimeler

• Tezkire
• literary history
• source studies
• text studies
• literary criticism

Kaynakça

1. Abdullayev, V. A. O‘zbek adabiyoti tarixi. 2-kitob. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 1967.
2. Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. Alisher Navoiy, Asarlar. 15-tomlik, 12-tom. Toshkent, 1966.
3. Amonov, U. S. “Folklore in the works of Abdurauf Fitrat”. Theoretical & Applied Science, 10, 2016, 9-12.
4. Amonov, U. S. “Jadidchilik harakati va “Buxoroyi sharif” ro‘znomasi”. Ta’lim va innovatsiyalar jurnali, 5, 2022, 62-68.
5. Amonov, U. S. “Nauchniy podxoda. Fitrata k poslovitsam”. Sovremenniye tendensii razvitiya nauki i texnologiy, 2016.
6. Aydın, G. “Sâlim Tezkiresi Işığında Tezkire Terminolojisinde Orijinallik”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 3/1, 2019, 31-46.
7. Canım, R. “Bir Biyografi Ustası, Bir Klâsik Dönem Edebiyat Eleştirmeni Latîfî ve Şairler Tezkiresi”. Hikmet - Journal of Academic Literature, 5, 2016, 109-134.
8. Canım, R. Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Ministry of Culture and Tourism (e-book), 2018.

9. Edirneli Sehi. Tezkire-i Sehi. Istanbul: Kitabhane-I Amed, 1548.
10. Gökyay, O. “Aşık Çelebi Tezkiresi”. Tarih Dergisi, 30, 2011, 39-48.
11. Gönül, A. Sehi Bey Tezkiresi: İnceleme, Tenkidli Metin, Dizin. Harvard University (Department of Near Eastern Languages and Civilizations), 1978.
12. Komisyon. “Ensiklopediyai adabiyoti va san’ati tojik”. Dushanbe, 1982, 5-tom.
13. Kuşoğlu, M. O. “Çağatayca 'Mecma‘ü’l-Havâs Tezkiresinde Geçen ‘Keḏre’ Kelimesi Üzerine”. HUMANITAS - International Journal of Social Sciences, 8/16, 2020, 290-298.
14. Mallayev, N. O‘zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: Fan, 1976.
15. Mutribiy. Tazkirat ush-shuaro, 1605.
16. Namangoniy, Fazliy. Majmuayi shoiron, 1821.
17. Ne’matullo Muhtaram. Tazkirat ul-shuaroyi Muhtaram. Dushanbe: Donish, 1976.
18. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000-2006.
19. Ruzmanova, R. “Türk Şiirinde Türlerin Gelişimi”, Journal of Turkic Civilization Studies, Cilt 4, Sayı 2, 2023, 95-104.
20. Samarkandi, A. Matlai Sa`dayn and Complex Bahrain. 2 volumes. Tashkent: Uzbekistan, 2008.
21. Samarqandiy, Davlatshoh. Shoirlar bo‘stoni (“Tazkirat ush-shuaro”dan). Toshkent: Adabiyot va san’at, 1967. Samarqandiy, Maleho. Muzokir ul-ashob, 1692.
22. Shayxzoda, M. “Tazkirachilik tarixidan”. Asarlar. Olti tomlik, 4-tom. Toshkent, 1972.
23. Solmaz, S. Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâsı İnceleme-Metin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2005.
24. Sungurhan, A. “Kınalızâde Hasan Çelebi’ye Gelinceye Kadar Anadolu’da Şu’arâ Tezkireciliğinin Gelişimi ve Tezkiretü’ş-Şu’arâ’nın Tanıtılması”. Dede Korkut Journal of Turkic Language and Literature Researches, 3/6, 2013, 71-104.
25. Şahin, O. “Latîfî Tezkiresini Derkenardan Okumak: Tezkirenin Râşid Efendi Nüshasındaki Notlar Üzerine Bir İnceleme”. Journal of Selçuk University Faculty of Letters, 44, 2020, 161-180.
26. Valixo‘jayev, B. Saylanma (1-qism). Samarqand: SamDU nashriyoti, 2022.
27. Valixo‘jayev, B. XV-XIX asrlar o‘zbek adabiy-tanqidiy qarashlari tarixidan. SamDU asarlari, yangi seriya №138. Samarqand, 1964.
28. Valixo‘jayev, B., Vohidov, R. Munaqqidi buzurgi du adabiyot. Dushanbe: Irfon, 1978.
29. Yılmaz, E. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro Ilmiy konferansiya materyallari). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.
30. Yılmaz, E. “Türkmen Türkçesindeki Deyimler Üzerine Tipolojik Tasnif Denemesi”, Türkolojinin Bilgi Hafızası Ferhat Tamir’e Armağan. Ed. Fatih Kirişçioğlu, Sümeyra Harmanda, Emine Güven. Ankara: Akçağ Yayınları, 2025, 482-506.
31. Yılmaz, E. “Özbekistan'ın Küresel Başarılarına Sosyokültürel Bir Yaklaşım ve 2024 Yılının Analizi”, Turkologik Tadqiqotlar Xalqaro Ilmiy Jurnali, 2025, Sayı 1 (6), 8-21.
32. Yiğiterol, Ö. F. “Tezkirelerde Tezkireciler: 16. Yüzyıl Örneği”. Ordu University Journal of Social Science Researches, 12/2, 2022, 1175-1212.