JADIDISM AND MODERN APPROACHES TO JADID LITERATURE

Öz

In article, an attempt was made to carefully examine contemporary methodological approaches applied to the study of Jadid literature within the framework of literary science in post-independence Uzbekistan. The distinctive features of this new academic perspective that distinguished it from the ideological constraints prevalent in the Soviet period have been extensively explored. By moving beyond previously imposed dogmas, this new academic perspective allows for a more nuanced and objective analysis of the Cedid literary production. The article explores the emergence of a renewed scientific mindset and a growing intellectual pluralism, and highlights the evolving principles that guide the reassessment of the literary heritage. This intellectual shift highlights a commitment to critical inquiry and a move away from politicized interpretations. Through a comprehensive review of relevant articles, influential popular monographs, and major academic works, the article effectively explains the socio-political background of the period and offers insightful insights into the lives, struggles, and profound creative legacies of key Cedid literary figures. It also opens the door to a comprehensive discussion of the fundamental essence of the Cedid movement, explaining its main goals and the various stages of its development (from the early educational reforms to more overt political goals). The study also provides basic biographical and professional information on leading Cedid writers and literary scholars. Thus, the understanding of their individual contributions has been made clear. This scholarly work not only contributes significantly to a broader and more accurate understanding of the literary output of the Cedid movement, but also proactively addresses new academic frameworks in the field of literary criticism, such as “Cedid literature” and “Uzbek literature in the period of national awakening.” Undoubtedly, such reframing is crucial for a correct historical account of Uzbek literary development. In this context, the results of the study provide a methodological basis for contemporary Central Asian literary studies, shedding light not only on the scientific analysis of Cedid literature, but also on the process of reconstructing literary identity in the postmodern era.

Anahtar Kelimeler

• Jadidism
• enlightenment
• nationalism
• modern methodology

CEDİTÇİLİK VE CEDİT EDEBİYATINA MODERN YAKLAŞIMLAR

Öz

Makalede, bağımsızlık sonrası Özbekistan’da edebiyat bilimi çerçevesinde Cedit edebiyatı çalışmalarına uygulanan çağdaş metodolojik yaklaşımlar titizlikle incelenmeye çalışıldı. Bu yeni akademik bakış açısını, Sovyet döneminde yaygın olan ideolojik kısıtlamalardan ayıran belirleyici özellikleri kapsamlı bir şekilde araştırıldı. Önceden dayatılan dogmaların ötesine geçerek, bu yeni akademik bakış açısı, Cedit edebi ürünlerinin daha incelikli ve objektif bir analizine olanak tanımaktadır. Makale, yenilenmiş bir bilimsel zihniyetin ve gelişen bir entelektüel çoğulculuğun ortaya çıkışını konu edinmekte ve edebi mirasın yeniden değerlendirilmesine rehberlik eden gelişen ilkeleri vurgulamaktadır. Söz konusu entelektüel değişim, eleştirel sorgulamaya olan bağlılığı ve siyasallaşmış yorumlardan uzaklaşmayı öne çıkarmaktadır. İlgili makalelerin, etkili popüler monografların ve temel akademik çalışmaların kapsamlı bir incelemesi yoluyla makale, dönemin sosyo-politik arka planını etkili bir şekilde açıklıyor ve önemli Cedit edebiyatı figürlerinin yaşamlarına, mücadelelerine ve derin yaratıcı miraslarına dair derinleşimli içgörüler sunmaktadır. Ayrıca, Cedit hareketinin temel özü hakkında kapsamlı bir tartışmaya kapı aralamaktadır; hareketin başlıca hedeflerini ve gelişiminin çeşitli aşamalarını (ilk eğitim reformlarından daha açık siyasi hedeflere kadar) açıklamakatadır. Araştırma ayrıca önde gelen Cedit yazarları ve edebiyat bilginleri hakkında temel biyografik ve mesleki bilgileri de verilmiştir. Böylece bireysel katkılarının anlaşılması belirgin hâle getirilmiştir. Bu bilimsel çalışma, yalnızca Cedit hareketinin edebi çıktısının daha geniş ve doğru bir şekilde anlaşılmasına önemli katkıda bulunmakla kalmamakta, aynı zamanda edebiyat eleştirisi alanında “Cedit Edebiyatı” ve “Milli uyanış dönemi Özbek edebiyatı” gibi yeni akademik çerçeveleri proaktif olarak ele almaktadır. Kuşkusuz bu tarz yeniden çerçevelendirme, Özbek edebî gelişiminin doğru bir tarihsel anlatımı için hayati önem taşımaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın ulaştığı sonuçlar yalnızca Cedit edebiyatının bilimsel analizine değil, aynı zamanda postmodern dönemde edebî kimliğin yeniden inşası sürecine ışık tutarak, çağdaş Orta Asya edebiyat araştırmaları için bir metodolojik zemin sunacak niteliktedir

Anahtar Kelimeler

• Ceditçilik
• aydınlanma
• milliyetçilik
• çağdaş metodoloji

Etik Beyan

etik kurallara uyulmuştur

Kaynakça

1. Abdurashidkhon oghli, Munavvarqori. “How does society open?”, Tafakkur, 1995, No. 3-4, 99-103.
2. Akhrorova, H. “Spring’s Treasure”, Fan va Turmush Publishing House, 1992, No. 12, 11-12.
3. Aliev, A. Independence and the Literary Heritage, Tashkent: Uzbekistan Publishing House, 1997.
4. Aliev, A. Spirituality, values, and aesthetics, Tashkent: Academia Publishing House, 2000.
5. Baldauf, Ingeborg. Outlines of 20th-century Uzbek literature, Tashkent: Ma’naviyat Publishing House, 2001.
6. Behbudi, Mahmud Hoca. Selected Works, Tashkent: Ma’naviyat Publishing House, 1999.
7. Boltaboev, Hamidulla. “Fitrat and literary criticism in the early 20th century”, Sharq Yulduzi, 1995, issues 11-12, 183.
8. Çakan, Varis. “Ceditçilik Hareketinin Modern Uygur Edebiyatındaki Yansımaları”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 2025, Sayı: 2025/26, 25-31.

9. Dustqorayev, B. “A prominent figure of Turkistan Jadidism”, World Literature, 1998, No. 3, 149.
10. Hıdıraliyev, Darhan. “Türkistan'da 'Cedit' Hareketinin Fikrî Kaynakları ve Abay”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 1998, 2(2), 79-89.
11. Inoyatov, Saidmurod. “Fidoyilar” (“The Devotees”), Edited and prepared for publication by Saidmurod Khojaev, Tashkent: Fan Publishing House, 1990.
12. Jabborova, Dilafruz. Studies on Cholpon, Tashkent: Muharrir, 2019.
13. Karim, Bahodir. A Study of “Mehrobdan Chayon” (“Scorpion in the pulpit”), Sharq Yulduzi, 1994, No. 4, 155-159. Karimov, Begali. Jadid critic Vadud Mahmud, Tashkent: University Publishing House, 2000.
14. Karimov, Naim. The poet who awakened Independence, Tashkent: Ma’naviyat Publishing House, 2000.
15. Karimov, Sharifboy. “What is Pan-Turkism?”, Muloqot, 1994, No. 3-4, 49-53.
16. Kâsımov, Begali. “Ceditçilik (Bazı Mülâhazalar)”, Çev. V. S. Yelok, Gazi Türkiyat, 2010, 1(6), 335-361.
17. Khayitov, Sh., Sobirov, N. “Uzbeks Abroad”, Fan va Turmush Publishing House, 1992, No. 3-4, 6-7.
18. Mahmudov, Gh. The theme of national Independence in Jadid literature, Tashkent: Uzbekistan Publishing House, 1999.
19. Nazarov, B. “The role of Fitrat in 20th-century Uzbek literature”, The Uzbek language and literature, 1995, No. 4.
20. Qosimov, Begali. Ismoilbek Gaspirali, Tashkent: Publishing and Printing Association after Gh. Ghulom, 1992.
21. Qosimov, Begali. National awakening (Monograph), Tashkent: Ma’naviyat Publishing House, 2002.
22. Saidov, U. European enlightenment and national awakening, Tashkent: Academia Publishing House, 2004.
23. Sayid, H. “An article written with anguish”, Yoshlik, 1997, No. 2.
24. Shamsutdinov, R. “Jadidism: truth and fiction”, Muloqot, 1991, No. 11.
25. Shonazarov, Yu. “Interpretations of literature”, Sharq Yulduzi, 1994, No. 4, 149-154.
26. Shuhrat Rizo. “From enlightenment to education”, Tafakkur, 1995, No. 1, 74-79.
27. Sirojiddin, Ahmad. Munavvar Qori: An Essay, Tashkent: Sharq Yulduzi Publishing House, 1992, No. 5, 105-119.
28. Sodiqov, M. Heirs of freedom-loving and liberty-seeking ancestors, Tashkent: Kamalak Publishing House, 1992.
29. Solizhonov, Y. Seekers of light from darkness, Tashkent: Alisher Navoi National Library of Uzbekistan, 2007.
30. Turdiev, Sh. “Mahmudkhoja Behbudiy”, Muloqot, 1994, No. 3-4, 44-48.
31. Ulus, Taner. “Türkistanlı Ceditçilerden Mahmud Hoca Behbudi’nin Dil Meselesi ve Dil Eğitimi Üzerine Görüşleri”, Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 2025, 9(2), 89-105.
32. Yelok, Veli Savaş. “Özbek Cedit Hareketi ve Cedit Matbuatı Üzerine: Tespit ve Değerlendirmeler”, Akademik Bakış, 2025, 18(36), 75-88.