LEXICOGRAPHICAL INTERPRETATION OF DIALECTAL PHRASEOLOGICAL UNITS IN UZBEK LINGUISTICS

Öz

Scientific interest in the field of phraseology within global linguistics has gained significant momentum, particularly since the beginning of the 20th century. Phraseological units play a strategic role in communicative processes, not only by facilitating the transfer of information but also by constructing emotional layers and narrative depth. In this context, the analysis of the cognitive, cultural, and pragmatic functions of these units, which extend beyond their morphological and lexicological dimensions, represents a major academic priority. Theoretical approaches and methodological preferences toward phraseology exhibit distinct differences across various schools of thought. Within European linguistic circles, phraseology is addressed through a rich theoretical framework that is structuralist, cognitive, and corpus-based. In the United States, while the discipline was long regarded as a peripheral research area, the rise of cognitive linguistics and the widespread adoption of corpus-based methods have propelled phraseological research to a central position in recent years. Phraseology has become institutionalized as a standalone discipline since the 1940s. Pioneering studies in this field initially focused on the classification of formulaic structures and the establishment of a uniform terminological system. Although phraseography, the applied field of the discipline, and the multidimensional analysis of phraseological units gained momentum during the same period, a theoretical gap remained regarding the lexicographic representation and descriptive standards of these units. This gap necessitates more systematic and contemporary research within the field of phraseography. This article focuses on the problems regarding the lexicographic interpretation and lexicographical representation of dialectal phraseological units in Uzbek Turkic. Within this framework, the semantic structures of dialect-specific phraseologisms, their dynamic relationship with the standard literary language, and models for their lexicographical description are analyzed. The ontological connection between these dialectal units, which serve as unique reflections of oral culture, and collective memory and national identity is emphasized. Furthermore, this study methodologically elucidates the stages of data collection, systematization, and categorization, which are vital for integrating phraseological units into lexicographical processes. In lexicographic analysis, the phenomenon of variation and the characteristics of contextual usage play a central role. One of the primary objectives of this research is to open a scholarly debate on enriching the expressive potential and vocabulary of the national language through the adaptation of this rich dialectal heritage into the literary language.

Anahtar Kelimeler

• Lexicography
• phraseography
• dialectal phraseologism
• Uzbek dialects
• lexicographical method

ÖZBEK DİLBİLİMİNDE DİYALEKTAL FRAZEOLOJİK BİRİMLERİN LEKSİKOGRAFİK YORUMU

Öz

Dünya dil biliminde frazeoloji sahasına yönelik bilimsel ilgi, özellikle 20. yüzyılın başlarından itibaren ivme kazanmıştır. Frazeolojik birimler, iletişimsel süreçlerde yalnızca enformasyon aktarımını değil, aynı zamanda duyuşsal katmanların ve anlatımsal derinliğin inşasını sağlamaları bakımından stratejik bir role sahiptir. Bu bağlamda söz konusu birimlerin; morfolojik ve leksikolojik boyutlarının ötesinde bilişsel, kültürel ve pragmatik işlevlerinin çözümlenmesi büyük bir akademik öncelik arz etmektedir. Frazeolojiye yönelik kuramsal yaklaşımlar ve metodolojik tercihler, ekollere göre belirgin farklılıklar göstermektedir. Özellikle Avrupa dil bilimi çevresinde frazeoloji; yapısalcı, bilişsel ve korpus tabanlı zengin bir teorik çerçeve ile ele alınmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde ise disiplin uzun süre çevre bir araştırma alanı olarak görülmüş; ancak bilişsel dil biliminin yükselişi ve bütünce temelli yöntemlerin yaygınlaşmasıyla birlikte frazeolojik araştırmalar son yıllarda merkezî bir konuma yükselmiştir. Frazeoloji, 1940’lı yıllardan itibaren müstakil bir disiplin olarak kurumsallaşmıştır. Bu sahadaki öncü çalışmalar, öncelikle kalıplaşmış yapıların tasnifi ve yeknesak bir terminolojik dizge oluşturulması üzerinde yoğunlaşmıştır. Aynı dönemde, disiplinin uygulamalı alanı olan frazeografi ve frazeolojik birimlerin çok boyutlu analizi ivme kazanmış olsa da bu birimlerin leksikografik temsili ve betimleme standartları noktasında kuramsal bir boşluk gözlemlenmiştir. Bu durum, frazeografi sahasında daha sistematik ve güncel araştırmaların yürütülmesini zorunlu kılmaktadır. Bu makale, Özbek Türkçesindeki diyalektal frazeolojik birimlerin leksikografik yorumlanması ve sözlük bilimsel temsili sorunlarına odaklanmaktadır. Bu çerçevede, ağızlara özgü frazeolojizmlerin anlamsal yapıları, standart edebî dil ile olan dinamik ilişkileri ve sözlük bilimsel açıklama modelleri tahlil edilmektedir. Sözlü kültürün özgün birer yansıması olan bu diyalektal birimlerin, aynı zamanda kolektif bellek ve millî kimlik ile olan ontolojik bağı vurgulanmaktadır. Çalışma ayrıca, frazeolojik birimlerin sözlük bilimsel süreçlere dâhil edilmesinde hayati önem taşıyan verilerin derlenmesi, sistemleştirilmesi ve kategorizasyonu aşamalarını metodolojik bir bakış açısıyla aydınlatmaktadır. Leksikografik analizde, varyantlaşma olgusu ve bağlamsal kullanım karakteristiklerinin incelenmesi merkezî bir rol oynamaktadır. Araştırmanın temel hedeflerinden biri, bu zengin diyalektal mirasın edebî dile adaptasyonu aracılığıyla ulusal dilin ifade imkânlarını ve söz varlığını zenginleştirme meselesini bilimsel bir zeminde tartışmaya açmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Leksikografya
• frazeografya
• diyalektal frazeolojizm
• Özbek Türkçesi ağızları
• sözlükbilimsel yöntem

Etik Beyan

Etik kurallara uyuldu

Kaynakça

1. Ashirboyev, Samixon, O‘zbek dialektologiyasi, Navro‘z, Toshkent, 2013.
2. Dalmas, Martine ve Dobrovol’skij, Dmitrij, “Idiome und ihre kommunikative Leistung: Zur Theorie der informationstrukturellen Gestaltung von Äußerungen”, Zeitschrift für Germanistische Linguistik, 44(2): 257-285, 2016.
3. Dobrovol’skij, Dmitrij ve Piirainen, Elisabeth, “Construction patterns idiomatic and their cognitive foundations”, Yearbook of Phraseology, 8(1): 31-58, 2017.
4. Doniyorov, Xudoyberdi, O‘zbek tili jo‘ralarining qipchoq lahjasi frazeologiyasi bo‘yicha kuzatishlar, Fan, Toshkent, 1981.
5. Homskiy, Noam ve Berwick, Robert, Chelovek govoryashiy. Evolyutsiya i yazik, Piter, SPb, 2018.
6. Ivanov, Vyacheslav V., “Dialektologiya”, Lingvisticheskiy entsiklopedicheskiy slovar (Ed. Viktoriya N. Yartseva), Sovetskaya entsiklopediya, Moskva, 1990.
7. Karaulov, Yuriy N., “Ob odnoy tendentsii v sovremennoy leksikograficheskoy praktike”, Russkiy yazik. Problemi hudojestvennoy rechi. Leksikologiya i leksikografiya, Moskva, 1981.
8. Kobeleva, İrina A., Sovremennaya russkaya dialektnaya frazeologiya: leksiko-grammaticheskiy i leksikograficheskiy aspekti, (Doktora tezi özeti), Siktivkar, 2012.

9. Mahmud Koshg‘ariy, Devonu lug‘otit turk (3 Cilt), (Haz. Solih Mutallibov), Fan, Toshkent, 1960-1963.
10. Melikyan, Vyacheslav, Melikyan, Anna ve Dzyubenko, Anna, “Syntactic phraseological units. Syntactic phraseology. Phraseological subsystem of language”, Zeitschrift für Slawistik, 62(1): 23-47, 2017.
11. Mitkov, Ruslan, “Computational Phraseology light: automatic translation of multiword expressions without translation resources”, Yearbook of Phraseology, 7(1): 149-166, 2016.
12. Mokiyenko, Valeriy M., “Frazeologiya v 'Polnom slovare russkih govorov Respubliki Mordoviya'“, Filologicheskiye nauki. Voprosi teorii i praktiki, 7-2: 363-372, 2016.
13. Nafasov, To‘ra, Qashqadaryo xalq shevalari lug’ati, Toshkent, 2010.
14. Ossoveskiy, İgor A., Voprosi izucheniya dialektnoy leksiki russkih govorov, Nauka, Moskva, 1982.
15. Popov, Rostislav N., Frazеologiya sovremennogo russkogo yazika, Moskva, 2000.
16. Rahimov, Sodir, Surxondaryo o’zbek shevalari lug’ati, Denov, 1993.
17. Semenkova, Rimma V., Frazeologicheskiy slovar russkih govorov Respubliki Mordoviya, İzd-vo Mordov. un-ta, Saransk, 2007.
18. Sеrgееva, Lyudmila N., “Dialеktnaya frazеologiya: problеmы opisaniya”, Slovarnoе naslеdiе V. P. Jukova i puti razvitiya russkoy i obshchey lеksikografii, Velikiy Novgorod, 2004.
19. Sevortyan, Ervand V., Etimologicheskiy slovar tyurkskih yazikov, Moskva, 1980.
20. Shoabdurahmonov, Shonazar, O‘zbek adabiy tili va xalq shevalari, Toshkent, 1962.
21. Shcherba, Lev V., Yazikovaya sistema i rechevaya deyatelnost, Nauka, Moskva, 1974.
22. Sternina, Marina A., “Comparative-parametric method in linguistics: how it can help teachers”, Enhancing Teacher Effectiveness. Proceedings of the XVIth NATE-Russia Annual Conference, Chelyabinsk, 2010.
23. Sternina, Marina A., “Comparative-Parametric Method: New Opportunities for Linguists and Teachers”, Abstracts for the XVII NATE-Russia International Annual Conference, Kaliningrad, 2011.
24. Taganova, Maral, Gılıcov, Ata, Sarıyev, Berdi ve Yılmaz, Emrah, “Turkmenistan’da Terim Çalışmaları”, Türk Dünyasında Terim Çalışmaları (Ed. Ayşe İlker), TDK Yayınları, Ankara, 2023.
25. Tatar, B. Rus Leksikografyası: Tek Dilli Filolojik Sözlükler, (Русская лексикография. Одноязычные филологические словари), Budapeşte: Tankönyvkiadó, 1985.
26. Umarov, Ergaş A., “Ranniy pеrsidsko-turеtskiy frazеologichеskiy slovar”, Sovеtskaya tyurkologiya, 1, Baku, 1977.
27. Velichko, Alla V., “Frazeologizirovanniye predlojeniya: modeli i ih variativnost”, Filologicheskiye nauki. Voprosi teorii i praktiki, 7-2: 75-78, 2016.
28. Yılmaz, Emrah, Mahtumkulu Eserlerinin Deyimler Sözlüğü, Gazi Kitabevi, Ankara, 2016.
29. Yılmaz, Emrah, “Türkmen Türkçesindeki Deyimler Üzerine Tipolojik Tasnif Denemesi”, Türkolojinin Bilgi Hafızası Ferhat Tamir’e Armağan (Ed. Fatih Kirişçioğlu vd.), Bengü Yayınları, Ankara, 2025.
30. Zagorovskaya, Olga V., Semantika dialektnogo slova v leksikologicheskom i leksikograficheskom aspektah, Leningrad, 1990.