GEMİCİ DİLİ İLE KILIÇ ALİ PAŞA HİCVİYYESİ

Öz

Türk edebiyatında XV. yy’dan itibaren görülmeye başlayan hiciv muhtevalı metinler sonraki yüzyıllarda artarak devam etmiştir. Daha çok şahıs yergisinin yapıldığı hiciv metinlerinde genellikle şairin alay etme isteği, eleştiri, öfke, nefret gibi duyguları şiirin imkanları içinde dışa vurulmuştur. Özellikle devlet kademelerindeki şahısları hedef alan hicviyyeler, kişisel ihtirasların ürünü olmakla birlikte gerçekten bozulan düzenin, adaletsizliğin, zulmün edebiyata aksi olarak değerlendirilmelidir. Bu yazıda XVI. yy.’da yetişmiş, Osmanlı ve Batı kroniklerinin daima övgü ile bahsettiği Türk donanmasının son büyük amirallerinden Kılıç Ali Paşa hakkında Terkib-Bend nazım şekli ile kaleme alınan hicviyye türünde bir manzume incelenmiştir, eserin şairi meçhuldür. Büyük ihtimalle Paşa’nın yanında bulunan bir levend tarafından kaleme alındığı anlaşılan hicviyye onun ölümünden sonra Paşa’dan kurtulmanın sevinci ile onu ve faaliyetlerini yeren bir tutumla yazılmış olup tarih kitaplarının satır aralarında okunabilecek kimi bilgileri ihtiva etmesi ve Kılıç Ali Paşa hakkında farklı bilgiler vermesi açısından edebî ve tarihî değere sahiptir. Makalede sözü edilen manzumede Kılıç Ali Paşa’nın tarihî kişiliği ile manzumede hicvedilen yönleri incelenmiş, 118 beyitlik hicviyyenin bilinen iki yazma nüshası üzerinden tenkitli tam metni ilim dünyasının istifadesine sunulmuş ve gemici dilindeki bazı ıstılahlar açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hiciv, hicviyye, XVI. yy., İnebahtı, Kılıç Ali Paşa, Gemici Dili

A SATIRE OF KILIÇ ALİ PAŞA WITH A SAILOR’S TONGUE

Öz

In Turkish literature satirical texts emerged in the XVth century, and they continued to increase and following centuries. Satirical texts mostly aim specific personalities, and they are the expression of poet’s desire to show his desire to mock, criticize, hate and anger. Satirical texts which especially aim state officials, are might be both the consequence of personal ambitions and the corruption’s, injustice’s and tyranny’s reflections to literature. In this paper, a satirical text that written for Kilij Ali Pasha, who considered as one of the last great admiral of the Turkish navy, with the Tecr-I Bend lyric style, is examined. Both Ottoman and Western Chronicles praised Kilij Ali Pasha. It is an anonymous text. This text, which was written probably by one of his sailors, contains expression of joy about his death and criticizes his activities. It also has a historical and literary value as it gives information that could only be read in the line breaks of history books. In this paper, Kilij Ali Pasha’s historical characteristics and his satirized features are examined; two known manuscript copies of the text which, contains 118 distich, are fully criticized and has

Anahtar Kelimeler

• Satire, 16th Century, Lepanto, Uchaly, Kılıç Ali Paşa, Sailor's Tongue

Kaynakça

1. BOSTAN, İdris “İnebahtı Deniz Savaşı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 22, 2000, s. 287-289.
2. ———, “Kılıç Ali Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 25, 2002, s. 411-412.
3. ———, Osmanlı Bahriye Teşkilatı: XVII. Yüzyılda Tershâne-i Âmire, TTK Yay., Ankara 1992.
4. ÇAVUŞOĞLU, Mehmed, Divanlar Arasında, Kitabevi, İstanbul 2006.
5. ÇELEBİOĞLU, Âmil, “Eski Türk Edebiyatında Gemiyle İlgili Şiirler ve Bazı Husûsiyetler”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri 13-17 Ekim 1988 , Samsun 1988, s. 17-47.
6. ÇETİN, Atilla, “Garp Ocakları”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 13, 1996, s. 382-386.
7. Evliyâ Çelebi, Seyahâtnâme, Haz.: Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2 Cilt, Yapı Kredi Yay., İstanbul 2016.
8. EYİCE, Semavi, “Kılıç Ali Paşa Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansik- lopedisi, C. 25, 2002, s. 412-414.

9. GÜNDÜZ, Emrah, “Klasik Türk Şiirinde Bir Nazım Türü: Keştî-nâme Kaynakların Değerlendirilmesi ve Bibliyografya”, International Journal of Humanities and Education, 2 3 , 2016, s. 15-37.
10. Hüseyin Ayvansarâyî, Mecmûa-i Tevârih, Haz.: Fahri Çetin Derin-Vahit Çabuk, İstanbul 1985.
11. KAPLAN, Yunus, “Klasik Türk Şiirinde Denizcilik Terimleriyle Yazılmış Bi- linmeyen Şiirler-1”, Turkish Studies, Vol. 10/16, 2015, p. 807-827.
12. Kâtip Çelebi, Tuhfetü’l-Kibâr Fî Esfâri’l-Bihâr, Haz.: Sedat Çakmakçıoğlu, Çetin Şan, Kabalcı Yay. İstanbul 2007.
13. Komisyon, Mufassal Osmanlı Tarihi, 6 Cilt, Taş Matbaası, İstanbul 1958-1972.
14. KONCU, Hanife, “Bir Kelimenin İzinde: Klâsik Türk Şiirinde ‘Levend’ Üze- rine Bazı Düşünceler”, Turkish Studies, Volume 5/3, Summer 2010, s. 421-446.
15. Mütercim Asım, Kâmus Tercümesi, Matbaatü'l-Osmâniye C. III, 1305.
16. Nidâî, Fetihnâme-i Kal'a-i Cerbe, Haz: Ümran Ay, Kocav Yay., İstanbul 2015.
17. OKAY, Orhan, "Hiciv", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 17, 1998, s. 447.
18. Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî, Haz: Mehmet İpşirli, 2 Cilt, TTK Yay, Ankara 1999.
19. Süleyman Nutkî, Kamûs-ı Bahrî, Haz.: Mustafa Pultar, Türkiye İş Bankası Kül- tür Yay., İstanbul 2001.
20. ŞENTÜRK, Ahmet Atillâ, Necâtî Beğ’in Sultan Beyazıt Methiyesi ve Bazı Gazelleri Hakkında Notlar, Enderun Yay., İstanbul 1995.
21. TİETZE, Andreas, “XVI. Asır Türk Şiirinde Gemici Dili” Türkiyat Mecmuası, C. IX, 1951, s. 113-138.
22. ———, “Nigârî, Kâtibî, Yetîm XVI. Asır Türk Şiirinde Gemici Dili”, Fuad Köprülü Armağanından Ayrı Basım, Osman Yalçın Matbaası, İstanbul 1953, s. 501-522.
23. TUNCEL, Tuncay, Osmanlı Şiirinde Gemicilik Terimleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dnş: Prof. Dr. A. Atilla Şentürk, İstanbul 2008.
24. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, 6 Cilt, TTK Yay, Ankara tarihsiz.