TAKVÎMÜ’L-BÜLDÂN VE OSMANLI COĞRAFYACILARINA TESİRİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2017, Sayı: 36, 21 - 56, 26.05.2017

İlhami Danış

Öz

Osmanlı coğrafyacılığının gelişiminde İslam coğrafya klasiklerinin büyüketkisi vardır. Genellikle memâlik ve mesâlik veya büldân isimleriylebilinen İslam coğrafya eserleri, uzun yılların birikimini Osmanlılara aktarmıştır.İlk Osmanlı coğrafya eserleri daha çok astronomi ve kozmoğrafyaüzerine yazılmıştır. Ortaçağ İslam coğrafyacılığının en son ve en önemlieserlerinden biri olan Takvîmü’l-büldân’ın İstanbul kütüphanelerindekinüshalarının XVI. yüzyılda sıkça okunduğunu ve İslam coğrafyacılarınıetkilediğini görmekteyiz. Bu etki en çok Sipâhizâde Mehmed’in Evzahu’lmesâlikilâ ma‘rifeti’l-büldân ve’l-memâlik adlı eserinde görülmektedir.Osmanlı ilmiye sınıfına mensup olan Sipâhizâde, coğrafyaya duyduğu ilgineticesinde müderrisliğinin ilk yıllarında Takvîmü’l-büldân’ı okumuş vebu eser üzerinde çalışmış, burada yer alan şehirleri çeşitli kaynaklardan daistifade ederek harf sırasına göre düzenlemiştir. Ayrıca Takvîmü’lbüldân’dayer almayan birçok şehri de eserine eklemiştir. Eserin kalemealındığı dönemde Osmanlı Devleti en geniş sınırlara erişmekteydi. Budurum coğrafi bölgelerin mahiyetine dair merakı da arttırmıştır. Bu saikleİslam coğrafyacılarının eserlerinin İstanbul kütüphanelerinde nüshalarınave şerhlerine rastlamaktayız. Sipâhizâde Mehmed’in eseri de bu şerhlerdenbiri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada Evzahu’l-mesâlik ilâma‘rifeti’l-büldân ve’l-memâlik’in Arapça Evzahu’l-mesâlik ve Türkçe Esâmî-i büldân nüshaları ile Takvîmü’l-büldân’ın ortaya çıkış süreciincelenecek ve bu üç eserin arasındaki münasebete değinilecektir.

Anahtar Kelimeler

Sipâhizâde Mehmed , Evzahu’l mesâlik ilâ ma‘rifeti’l-büldân ve’l-memâlik , Osmanlı Coğrafyacıları

A Study on Takvîmü’l-Büldân and ıts Effect on Ottoman Geographers

Öz

Islamic geography classics has a great influence on the development of the Ottomangeographers. Islamic geographical works, usually known by their names as mesâlik orbüldân, have conveyed the accumulation of knowledge of long years to the OttomanEmpire. The first Ottoman geographical works were mostly on astronomy andcosmography. One of the very last and most important works of medieval Islamicgeography, Takvîmü’l-büldân's copies in the Istanbul libraries, were frequently read inthe XVI. century and affected the Islamic geographers. This effect is mostly seen in thework of Sipahizâde Mehmed's Evzahu'l-mesâlik il ma'rifeti'l-büldân ve'l-memâlik.Sipahizâde, who was considered as an Ottoman scholars of the time, read Takvîmü’lbüldânin the first years of his profession as a result of his interest in geography, and workedon it.Taking advantage of various sources, he organized the cities in this work accordingto the order of the letters. In addition, many cities that were not included in Takvîmü’lbüldânwere added to his work. In the period when the work was written, the OttomanState reached the widest borders. This has increased the curiosity about the nature ofgeographical regions and today we can find annotations and copies of the works of Islamicgeographers in the Istanbul libraries. The work of Sipahizâde Mehmed is one of theseannotations. In this study, the relationship between Evzahu’l-mesâlik and Takvîmü’lbüldânand the place of it in Ottoman geography will be discussed.

Anahtar Kelimeler

Sipâhizâde Mehmed , Evzahu'l-mesâlik ilâ ma'rifeti'l-büldân ve'l-memâlik , Ottoman Geographers

Kaynakça

• ÂŞIK MEHMED, Menâzirü’l-Avâlim, haz. Mahmut Ak, Türk Tarih Kurumu Yayınları TTK , 3 Cilt, Ankara 2007.
• ATÂÎ, NEV’ÎZÂDE, Şakaik-ı Nu‘maniye ve Zeyilleri: Hadaiku’l-Hakaik fî Tekmileti’ş-Şakaik, Neşre Hazırlayan Abdülkadir Özcan, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1989, V Cilt.
• EBÜ’L-FİDÂ, Takvîmü’l-büldân, ed. Fuat Sezgin, yay. haz. Farid Benfeghoul, Carl Ehrig-Eggert, Eckhard Neubauer, Frankfurt am Main: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1992.
• _______ , Geographie d'Aboulfeda, Takvimü'l-Büldan, trc.Joseph-Toussaint Reinaud; herausgegeben von Fuat Sezgin, Frankfurt am Main : Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1985.
• _______ , Tarih-i Ebü’l-Fidâ, el-Muhtasar fî Ahbâri’l-beşer, thk. Mahmûd Deyyub, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1417/1997.
• KÂTİB ÇELEBİ, Cihânnümâ, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Revan Kısmı, nr. 1624.
• SİPÂHİZÂDE MEHMED, Evzâhu’l-Mesâlik, Nuruosmaniye Ktb., nr. 4693.
• _______ , Esâmî-i Büldân, Süleymaniye Ktb., Halet Efendi Kısmı, nr. 607.
• _______ , Hâşiye-i Tecrîd’e Hâşiye, Süleymaniye Ktb. Nuruosmaniye Kısmı,nr. 2109.
• _______ , Hâşiye Alâ Şerh-i Hikmeti’l-ayn, Beşirağa Ktb., Eyüp Kısmı, nr. 99.
• _______ , Risâle fi’l-Beyân, Süleymaniye Ktb, Esad Efendi Kısmı, nr. 3062.
• Târîh-i Silsile-i Ulemâ, Süleymaniye Ktb., Esad Efendi Kısmı, nr. 2142.
• AHMAD, Sayyıd Maqbul, A History of Arab-Islamic Geography 9th-16th Century A. D. , Amman 1995.
• _______ , “İbn Mâcid”, DİA, 1991, C. 20, s. 162-163.
• AK, Mahmut, “Osmanlı Coğrafya Çalışmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi TALİD , İstanbul 2004, C. 2, S. 4, s. 163-211.
• _______ , “Coğrafya, Osmanlılar Dönemi” DİA, 1993, C. 8, s. 62-66.
• _______ , "Menâzırü'l -avâlim ve Kaynağı Takvîmü'l -büldân", Prof Dr. Bekir Kütükoğlu'na Armağan, İstanbul 1991 , s. 101-120.
• _______ , “İklîm”, DİA, C. 22, s. 28.
• BAYAT, Ali Haydar, “İbn Cezle”, DİA, C. 19, s. 396-397.
• BURSALI MEHMED TAHİR, Osmanlı Müellifleri, Matbaa-i Amire, İstanbul 1333, 3 Cilt.
• _______ , “Sipâhizâde Mehmed b. Ali”, İslam Mecmûası, C. I, Matbaa-i Osmaniye, Dersaadet İstanbul , 1332, s. 198,199.
• HAGEN, Gottfried, Bir Osmanlı Coğrafyacısı İşbaşında: Kâtib Çelebi'nin Cihannüması ve Düşünce Dünyası, çev. Hilal Görgün , Kürey Yay., İstanbul 2015.
• KÂTİB ÇELEBİ, Cihannüma Kâtip Çelebi, haz. Karlığa, Bekir, Said Öztürk , Mahya Yay., İstanbul 2013. Sadeleştirilmiş metin .
• REİNAUD, Par M., Geographie d'Aboulfeda, Traduite de l'Arabie en Français, Tome I Introduction Generale a la Geographie des orientaux , Paris 1848.