LITERARY LEGACY OF QASEM ANWAR AND HİS INFLUENCE TO CLASSICAL TURKISH LİTERATURE: THE CASE OF SARI ABDULLAH EFENDI

Öz

Qasem Anwar d. 837/1433 is a sufi poet who lived in Gīlān, Harat, Samarkand and Khurāsān under the rule of Shahruh r. 1405-1447 , son of Timur r. 1370-1405 . It is unders- tood from the sources provided information about his life that he was one of disciples and kha- lifes of Shaykh Sadr al-Din Ardabīlī d. 794/1392 . Having close relations with other sufi en- vironments of his time such as Kalandariyya, Ni‘mat-Allāhiyya, and Naqshbandiyya, Qasem Anwar occasionally prosecuted by the political authority because of those relations, but he ma- naged to appeal to the large disciple circles, including the high-ranking bureaucrats with his charming manners and amatory poems in the cities where he visited. Qasem Anwar is a poet who also has impact on the history of Turkish literature with his colorful personality and poems. Sari Abdullah Efendi, one of the Malāmī authors of the 17th century, frequently refers to the poems of Qasem Anwar in his Masnavi commentary called Jawāhir-i Bawāhir-i Mas- navi. In this article, we aim to investigate the sources of his life, his biography, works and the period he lived, in order to reveal Qasem Anwar’s literary identity as an influential figure in Turkish literature. In addition, we try to draw attention to the relationship that established by Sari Abdullah Efendi, as a reader of Qasem Anwar, between Masnavi and Qasem’s Dīwān in his Masnavi commentary

Anahtar Kelimeler

• Qasem Anwar, Sari Abdullah Efendi, Jawāhir-i Bawāhir-i Masnavi, Masnavi Com- mentary

KÂSIM-I ENVÂR’IN EDEBÎ MİRÂSI VE KLASİK TÜRK EDEBİYATINA ETKİSİ: SARI ABDULLAH EFENDİ ÖRNEĞİ

Öz

Kâsım-ı Envâr ö. 837/1433 , Timur’un 1370-1405 oğlu Şâhruh 1405-1447 döneminde Gîlân, Herat, Semerkant ve Horasan civârında yaşamış bir sûfî şâirdir. Hayatı hakkında bilgi veren kaynaklardan onun Şeyh Sadreddîn-i Erdebilî’nin ö. 794/1392 müridlerinden ve halifelerinden olduğu anlaşılmak- tadır. Ni‘metullâhiyye, Kalenderiyye, Nakşibendiyye gibi dönemindeki diğer tasavvufî çevreler ile de yakın ilişkiler içinde olan Kâsım-ı Envâr bu ilişkileri sebebiyle zaman zaman siyâsî otorite tarafından kovuşturmaya uğrasa da cez- beli tavırları ve âşıkâne şiirleri ile gittiği şehirlerde devlet büyüklerinin de içinde bulunduğu geniş mürid halkalarına hitap etmeyi başarmıştır. Kâsım-ı Envâr, renkli kişiliği ve şiirleri ile Türk edebiyatı tarihinde de etkisi görülmüş bir şâirdir. 17. yüzyıl Melâmî müelliflerinden Sarı Abdullah Efendi Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî isimli Mesnevî şerhinde Kâsım-ı Envâr’ın şiirlerinden sık- lıkla istifâde etmektedir. Bu makalede Türk edebiyatına etki eden bir figür olarak Kâsım-ı Envâr’ın edebî kimliğini ortaya koyacak şekilde hayatına dair kaynak- ları, biyografisini, eserlerini ve dönemini incelemeyi amaçladık. Ayrıca bir Kâsım-ı Envâr okuyucusu olarak Sarı Abdullah Efendi’nin Mesnevî şerhinde Mesnevî ile Kâsım-ı Envâr Dîvân’ı arasında kurduğu ilişkiye dikkat çekmeye çalıştık.

Anahtar Kelimeler

• Kâsım-ı Envâr, Sarı Abdullah Efendi, Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî, Mes- nevî Şerhi

Kaynakça

1. Abdurrahman Câmî, Evliyâ Menkıbeleri: Nefehâtü’l-üns trc. ve şrh. Lâmiî Çe- lebi / haz. Süleyman Uludağ, Mustafa Kara 1995 , İstanbul: Marifet Yayınları.
2. Abdülmecîd Hânî, Hadâiku’l-verdiyye [Nakşî Şeyhleri] trc. Mehmet Emin Fi- dan 2011 , İstanbul: Semerkand.
3. AKA, İsmail, Mirza Şâhruh ve Zamanı 1405-1447 1994 , Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. AKA, İsmail, “Şâhruh”, DİA, https://islamansiklopedisi.org.tr/sahruh 22.08.2019 .
5. AKA, İsmail, Timur ve Devleti 2017 , Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. AKÜN, Ömer Faruk, “Sarı Abdullah”, İslam Ansiklopedisi t.y. , İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, X, 216-220.
7. ALAN, Hayrünnisa, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular 2007 , İstanbul: Ötüken Yayınları.
8. Ali Şîr Nevâî, Mecâlisü’n-nefâis I Giriş ve Metin haz. Kemal Eraslan 2001 , Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

9. Ali Şîr Nevâî, Nesâyimü’l-mahabbe min-şemâyimi’l-fütüvve I: Metin haz. Kemal Eraslan 1996 , Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. ALPARSLAN, Ali, “Baysungur, Gıyâseddîn”, DİA https://islamansiklopedisi.org.tr/baysungur-giyaseddin 22.08.2019 .
10. ATEŞ, Ahmet, İstanbul Kütüphânelerinde Farsça Manzum Eserler I 1968 , İstan- bul: MEB Yayınları.
11. AYTEKİN, Ülker, Sarı Abdullah Efendi ve Mesnevî-i Şerîf Şerhi Doktora Tezi, 2002 , Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. AZAMAT, Nihat, “Sarı Abdullah Efendi”, DİA https://islamansiklopedisi.org.tr/sari-abdullah-efendi 04.08.19 .
12. BABİNGER, Franz - Fuad Köprülü, Anadolu’da İslâmiyet çev. Ragıp Hu- lusi/haz. Mehmet Kanar 1996 , İstanbul: İnsan Yayınları.
13. BARTHOLD, Wilhelm, Uluğ Beg ve Zamanı çev. İsmail Aka 2015 , Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. BASHİR, Shahzad, Fazlullâh Esterâbâdî ve Hurûfîlik çev. Ahmet Tunç Şen 2013 , İstanbul: Kitap Yayınevi.
15. BROWNE, E. G., A Literary History of Persia 1951 , Cambridge: Cambridge University, I-IV.
16. ÇAĞLAR, Ali İhsan, 15. Yüzyılda Mâverâünnehir'de Nakşîliğin Sosyo-ekonomik Yapısı: Hâce Ahrâr ve Dönemi 1450-1490 Doktora tezi, 2015 , Hacet- tepe Üniversitesi SBE.
17. ÇAKMAKTAŞ, Büşra, Sarı Abdullah Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Gö- rüşleri Doktora tezi, 2017 , Sakarya Üniversitesi SBE. DAFTARY, Farhad, “Halîlullâh-ı https://islamansiklopedisi.org.tr/halilullah-i-kirmani 23.08.2019 . Kirmânî”, DİA
18. Devletşâh, Şâir Tezkireleri trc. Necâti Lugal 2011 , İstanbul: Pinhan Yayıncı- lık.
19. Emir Kemâleddîn Hüseyin Gâzürgâhî, Mecâlisü’l-uşşâk: Tezkire-i Urefâ haz. Gulamrızâ Tabâtabâî Mecd 1375/1996 , Tahran: İntişârât-ı Zerrîn.
20. ER, Şaban, Melâmîlik ve Osmanlı Devri Melâmîleri 2015 , İstanbul: Kutupyıl- dızı Yayınları.
21. ERÜNSAL, İsmail E., XV-XVI. Asır Bayrâmî-Melâmîliği’nin Kaynaklarından Ab- durrahmân el-Askerî’nin Mir’âtü’l-ışk’ı 2003 , Ankara: Türk Tarih Ku- rumu Yayınları.
22. GÖLPINARLI, Abdülbâki, Hurûfîlik Metinleri Kataloğu 1973 , Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. GÖLPINARLI, Abdülbâki, Dîvân Şiiri XV-XVI. Yüzyıllar 1954 , İstanbul: Var- lık Yayınları. de Groot, Alexander H., “Halil https://islamansiklopedisi.org.tr/halil-pasa-kayserili 04.08.19 Paşa, Kayserili”, DİA
24. Hasan-ı Rumlu, Ahsenü’t-tevârîh trc. Mürsel Öztürk 2006 , Ankara: Türk Ta- rih Kurumu Yayınları.
25. İNAN, Abdülkâdir, “Gûr-i Emîr Türbesi’nde Timur’un ve Ahfâdının Mezar Kitâbeleri”, TTK Belleten 1960 , XXIV/93-94, 139-169.
26. KARAİSMAİLOĞLU, Adnan, “Kâsım-ı Envâr”, DİA, https://islamansiklopedisi.org.tr/kasim-i-envar 28.03.2019 .
27. Kâsım-ı Envâr, Die Ghaselen des Qasem Anwar: İn der Überlieferung der Handsch- rift in der Mamier-Kulturstiftung: Dîvân-ı Gazeliyat haz. Khosro Kiyan- rad / trc. Sarah Kiyanrad 2015 , Wiesbaden: Harrassowitz.
28. KEFELİ, Hüseyin, Râznâme haz. İ. Hakkı Aksoyak 2004 , Harvard: Harvard University. KILIÇ, Mahmud Erol
29. “Ni’metullâh-ı Velî”, DİA, https://islamansiklopedisi.org.tr/nimetullah-i-veli 20.08.2019 .
30. Külliyât-ı Kâsım-ı Envâr tsh. Saîd Nefîsî 1337/1958 , Tahran: İntişârât-ı Kitâbhâne-i Senâî.
31. Lâmiî Çelebi, Terceme-i Nefehâtü’l-üns 1270 , İstanbul: Dârü’t-Tıbâi’l-Âmire. MÂCİT, Muhsin, “Kâsım-ı http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com 25.04.2019 .
32. Mecmua der-Tercüme-i Ahvâl-i Şâh Ni’metullâh-ı Velî-yi Kirmânî: Risâle Abdür- rezzâk Kirmânî, Faslî ez-Câmi’ Müfîdî, Risâle Abdülazîz Vâizî tsh. Jean Aubin 1361/1982 , Tahran: Encümen-i İrân-ı Şinâsî-yi Fransa.
33. Mîrhând, Ravzatü’s-safâ haz. Abbas Zeryâb , İntişârât-ı İlmî: Tahran 1338/1959, I-II.
34. MOSTAFAVÎ, Moharram, 13. Yüzyılın Büyük Mutasavvıfı Evhadeddîn-i Kirmânî ve Anadolu Tasavvufundaki Yeri 2016 , İstanbul: Kitap Yayınevi.
35. Muhammed Neşâtî Şîrâzî, Tezkire-i Şeyh Safiyyüddîn Erdebîlî tsh. Dâvûd Behlûlî , Neşr-i Edyân: Kum 1389/2011.
36. Müstakimzâde Süleyman Saâdeddîn, “Risâle-i Melâmiyye-i Şuttâriyye”, Bayrâmî Melâmiliğine Dâir Melâmet Risâleleri haz. Abdurrezzak Tek 2007 , Bursa: Emin Yayınlar, s. 213-342.
37. Nevâî, Abdülhüseyin, Ricâl-i Kitâb-ı Habîbü’s-siyer 1379/2000 , Tahran: Encü- men-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî.
38. Nûreddîn Abdurrahmân Câmî, Nefehâtü’l-üns min-hadarâti’l-kuds haz. Mahmûd Âbidî 1386/2007 , Tahran: İntişârât-ı Suhen.
39. Nûrullah Şüşterî, Mecâlisü’l-mü’minîn 1365/1967 , Tahran: Kitabfürûş-ı İslâmiyye, I-II.
40. OCAK, Ahmet Yaşar, Osmanlı İmparatorluğunda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler XVI-XVII. Yüzyıllar 2016 , İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. OWENS, G.M. Meredith, “The Turkish Verses of Qâsim al-Anvâr”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies 1962 , XXV 1 : 155-161. ÖNGÖREN, Reşat
42. “Safiyyüddîn-i Erdebilî”, DİA, ttps://islamansiklopedisi.org.tr/safiyyuddin-i-erdebili 20.08.2019 . ÖNGÖREN, Reşat, “Safeviyye”, DİA,https://islamansiklopedisi.org.tr/safeviyye 10.06.2019 .
43. ÖZER, Zübeyde, Cevheretü’l-bidâye ve Dürretü’n-nihâye: Metin-İnceleme-Sözlük; Cilt I Doktora tezi, 2015 , İstanbul Üniversitesi SBE.
44. ÖZTÜRK, Funda, Sarı Abdullah Efendi, Nasîhatü’l-mülûk Terğîbün li-hüsni’s- sülûk 110a-218b : İnceleme-Metin-Sözlük-Dizin Yüksek Lisans Tezi, 2018 , Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi SBE.
45. Rızâ Kulıhan Hidâyet, Mecmau’l-fusahâ haz. Muzâhir Musaffâ 1382/2003 , Tahran: İntişârât-ı Emîr Kebîr, I-VI.
46. Rızâ Kulıhan Hidâyet, Riyâzü’l-ârifîn haz. Mihr Ali Gürgânî 1344/1966 , Tahran: Kitâbfurûş-i Mahmûdî.
47. SAFÂ, Zebîdullâh, Târîh-i Edebiyât der-İrân 1364 , Tahran: İntişârât-ı Firdevsî, I-V/3.
48. Safiyyüddîn Ali, Reşehât-ı Aynü’l-hayât trc. İbn Muhammed Şerîf el-Abbâsî 1291 , y.y. : y.y.
49. Sahih Ahmed Dede, Mevlevîlerin Tarihi: Mecmuatü’t-Tevârîhi’l-Mevleviyye haz. Cem Zorlu 2003 , İstanbul: İnsan Yayınları.
50. Sarı Abdullah Efendi, Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî 1287 , Tasvîr-i Efkâr Matba- ası, I-V.
51. Sarı Abdullah Efendi, Semerâtü’l-fuâd fi’l-mebde ve’l-meâd 1288 , İstanbul: Mat- baa-i Âmire.
52. ŞAH, Serap, Safvetü’s-safâ’da Safiyyüddîn-i Erdebîlî'nin Hayatı, Tasavvufî Görüş- leri ve Menkıbeleri Doktora Tezi, 2007 , Marmara Üniversitesi SBE, I- II.
53. SAVORY, Roger, “Kâsım-ı Anwâr”, Encyclopaedia of Islam 1997 , Leiden: E.j. Brill, IV, 721-722.
54. Semerkandî, Muhammed b. Burhâneddîn, Silsiletü’l-ârifîn ve Tezkiretü’s-sıd- dîkîn tsh. İhsânullân Şükrullâhî 1388/2009 , Tahran: Merkez-i İsnâd-ı Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî.
55. TAN, M. Nedim, Abdullah Ensârî Herevî’nin Tasavvuf Tarihindeki Yeri ve Sad Meydân’ı Doktora tezi, 2013 , Marmara Üniversitesi SBE.
56. TAN, M. Nedim, “Minhâcü’l-Fukarâ’nın Kaynakları Üzerine Bir Değerlen- dirme”, Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 2015/2 , XXXVI, s. 31-49.
57. Tezkiretü’ş-şuarâ-i Devletşâh Semerkandî thk. Muhammed Abbâsî 1337/ 1959 , Tahran: Kitâbfurûş-i Bârânî.
58. TOSUN, Necdet, Bahâeddîn Nakşbend: Hayatı, Görüşleri, Tarîkatı [XII-XVII. Asırlar] 2007 , İstanbul: İnsan Yayınları..
59. USLUER, Fatih, Hurûfîlik: İlk Elden Kaynaklarla Doğuşundan İtibaren 2009 , İs- tanbul: Kabalcı Yayınevi.
60. YÂRŞÂTIR, İhsân, Şi’r-i Fârisî der-Ahd-i Şâhruh 1334 , Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tahran.
61. YILDIZ, Abdülvahhab, Ahmed-i Câmî Nâmekî: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Gö- rüşleri 2013 , İstanbul: Semerkand Yayınları.
62. YÜKSEL, Musa Şamil, Timurlularda Din-Devlet İlişkisi 2009 , Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
63. ZERRİNKUB, Abdülhüseyin, Donbâle-i Cüstücû der-Tasavvuf-i İrân 1389/2010 , Tahran: Müessese-i İntişârât-ı Emîr Kebîr.