DİYARBAKIRLI HÂMÎ’NİN MANZUM BİR SEYAHATNAMESİ YAHUT LÂLE DEVRİ’NDE ÂBÂD İSTANBUL HÂRİCİNDEKİ YABANÂBÂD

Öz

Osmanlı tarihinde çoğunlukla “inkıraz devri” olarak adlandırılan ve özelliklegöz kamaştırıcı 12 yıllık bir dönemi Lâle Devri 1718-1730 de içerisinde barındı- ran XVIII. yüzyıl, Osmanlı siyasî tarihi açısından olduğu kadar edebiyat, kültür ve sanat tarihi açısından da önem arz eder. Lâle Devri kitabesinin arkasından bakan hülyalı gözlere renkli ve parlak bir ziya; gönüllere şevk ve eğlence bahşeden bu dö- nem, hakikatte Türk medeniyetinin hazan mevsimidir.Bu yüzyıl şairlerinden olan Hâmî-i Âmidî 1679-1747 , hâmîsi Abdullah Paşa’nın azli ve Sultan III. Ahmed’in Patrona İsyanı ile tahttan indirilerek I. Mah- mud’un cülûsu hengâmındaki karışıklıklardan ötürü 1731 senesinde doğduğu şehre geri dönmüştür. Ancak bu yolculuk son derece meşakkatli geçmiş, şairin be- raberindeki arkadaşlarından bazıları taun veba hastalığına yakalanarak vefat et- miş, haydut korkusuyla gözüne uyku girmemiş, can havliyle şair, İslam diyarında koca zimmilere “cânım, Serkis’im, rûh-ı revânım” demek zorunda kalmıştır.Şair Hâmî’nin, Üsküdar’dan Diyarbakır’a olan yolculuğunu canlı tablolarla resmettiği manzum seyahatnamesi; tarihî açıdan bizlere bir dönem okuması sun- ması bakımından son derece dikkat çekicidir. Seyahatname, bir şairin kaleminden çıkmış olması ve edebî bir nazım şekli olan mesnevî biçimiyle yazılmış olması dola- yısıyla şiirsel ifadeler içerdiği kadar, Üsküdar’dan Diyarbakır’a yapılan bir yolcu- luk esnasında cereyan eden hadiseleri dile getirdiği için XVIII. yüzyıla ilişkin tarihî bilgiler de içermektedir.Bu çalışmada, ele alınan manzumenin edebî bir tür olarak değerlendirmesi ya- pılmış, manzumenin şairi Hâmî-i Âmidî ve Divan’ı hakkında bilgiler verilerek Hâmî’nin bu manzumeyi yazmaktaki muradını ifade eden beyitler yorumlanmaya çalışılmıştır. Şair Hâmî’nin Üsküdar-Diyarbakır sergüzeştinin hikâyesini takip için ayrıca 266 beyitlik manzumenin transkripsiyonlu metni yazının sonuna ilave olunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Diyarbakırlı Hâmî (Hâmî-i Âmidî), manzum seyahatname, XVIII. yy., Lale Devri, vebâ

A VERSE TRAVELOGUE BY HAMI OF DIYARBAKIR OR THE WILDERNESS OUTSIDE CIVILIZED ISTANBUL IN TULIP PERIOD

Öz

18th century is a significant era for Ottoman literature, culture, and art as well as polit- ical history as it includes the Tulip Period 1718-1730 , the period of both decline and grandeur which lasted for twelve years. It is a source of bright colourful lights and amusement illumi- nating dreamy eyes for behind their folios of Tulip Period, which is in fact the autumn season for Turkish civilization. A poet of this period, Hami 1679-1747 of Diyarbakir Hami-i Amidi had to return to his hometown in 1731 due to the tribulations when his patron Abdullah Pasha was dismissed from court, Sultan Ahmed III was dethroned after an uprising, and the ascension of Mahmud I. However, his journey was most troublesome. Some of his companions died of plagues, he was too afraid of rogues to sleep throughout the journey, and he had to use kind words for non- Muslims. The verse travelogue by the poet Hami, which includes vivid paintings picturing his journey from Uskudar, İstanbul to Diyarbakir, is a significant work as it offers a good reading about the history of the period. This travelogue exhibits historical information on 18th century as it narrates the events that took place during the travel for Uskudar to Diyarbakir in addition to its poetic expressions resulting from being composed by a poet in the literary style of math- nawi. This study provides the analysis of the poem as a literary genre, information on its poet Hami-i Amed and his dewan, and comments on the couplets which reveal his intention in composing this work. A transcript text of this literary piece of 266 couplets is also included at the end of this study to track Hami’s story of this adventurer from Uskudar to Diyarbakir.

Anahtar Kelimeler

• Hami of Diyarbakir (Hami-i Amidi), verse travelogue, 18th century, Tulip Period, plague

Kaynakça

1. Ahmet Refik, Lâle Devri, İstanbul ty .
2. AKTEPE, M. Münir, Patrona İsyanı 1730 , İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fa- kültesi Yayınları, İstanbul 1958.
3. Ali Emîrî Efendi, Esâmî-i Şu’arâ-yı Âmid, haz. Galip Güner-Nurhan Güner , Anıl Matbaacılık, Ankara 2003.
4. Ali Emîrî Efendi, Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid, haz. İdris Kadıoğlu , Kültür Bakan- lığı Yayınları, Ankara 2018.
5. Ali Emîrî, Mir’âtü’l-Fevâ’id fî Terâcimi Meşâhîri Âmid Diyarbakır Ulemâ ve Eşrâfı , I-II, haz. Günay Kut-Mesud Öğmen-Abdullah Demir , Tür- kiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2014.
6. Ali Emîrî, Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid, I, Matbaa-i Âmidi, Dersaâdet 1328.
7. ARMAĞAN, Mustafa, Masaldan Gerçeğe Lâle Devri, Timaş Yayınları, İstanbul 2014.
8. BARAN, Mine ve Ayşe Yılmaz, “Diyarbakır Köşkleri”, Tarih-Kültür-İnanç Kenti Diyarbakır, ed.: Yusuf Kenan Haspolat-Aysel Alyamaç Yılmaz , Uzman Matbaacılık, İstanbul 2013, 173-188.

9. BEYSANOĞLU, Şevket, Kültürümüzde Diyarbakır, San Matbaacılık, Ankara 1992.
10. Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri, 2, İstanbul 1333.
11. CANIM, Rıdvan, Divan Edebiyatında Türler, Grafiker Yayınları, Ankara 2016.
12. CEYLAN, Ömür, “Klasik Şiirin Büyüleyen Gölgeler Yüzyılı 1701-1800 ”, Türk Edebiyatı Tarihine Bir Bakış, Kurgan Edebiyat, Ankara 2013.
13. Dîvân Hâmî Ahmed Diyarbekrî , Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 641/1.
14. Dîvân-ı Hâmî, Milli Kütüphane, Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi Koleksi- yonu, 06 Hk 2438.
15. Diyarbakırlı Hâmî Ahmed, Diyarbakırlı Hâmî Ahmed Divanı, haz. Kadri Hüsnü Yılmaz , Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017.
16. ERDEM, Sadık, Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı, İnceleme-Tenkitli Metin-İndeks-Söz- lük , Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara 1994.
17. Esad Mehmed Efendi, Bâğçe-i Safâ-endûz, haz. Rıza Oğraş , Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2018.
18. Fâik Reşad, Eslâf, 2, İstanbul 1312.
19. Fatîn Davud, Fatîn Tezkiresi Hâtimetü’l-Eşâr , haz. Ömer Çiftçi , Atatürk Kül- tür Merkezi Yayınları, Ankara 2017.
20. FIRAT, Selma, Divân-ı Hamî-i Âmidî Tenkitli Metin-Tahlil , İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Malatya 1998.
21. GÖÇGÜN, Önder, “Hami-i Âmidi Diyarbakırlı Hâmî ’ye Dair Birkaç Söz”, I. Bütün Yönleriyle Diyarbakır Sempozyumu, 27-28 Ekim 2000 , Neyir Matbaacılık, Ankara 2001, 188-193.
22. GÖKALP, Haluk, Başlangıçtan Günümüze Türk Edebiyatında Tür ve Şekil Bilgisi, Kesit Yayınları, İstanbul 2011.
23. İPEKTEN, Halûk vd., Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1988.
24. Hâmî Ahmed Diyarbekrî, Dîvân, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 10312.
25. Hâmî Ahmed Diyarbekrî, Dîvân, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 3389.
26. Hâmî Âmidi, Dîvân, Ceride-i Havadis Matbaası, İstanbul 1885.
27. HORATA, Osman, Has Bahçede Hazan Vakti XVIII. Yüzyıl Son Klasik Dönem Türk Edebiyatı , Akçağ Yayınları, Ankara 2009.
28. KARAHAN, Abdülkadir, “Diyarbekirli Hâmî ve Bir Kasidesi İle Bir Manzum Arîzası”, Ziya Gökalp, XI/63, 1991, 48-59.
29. KARAHAN, Abdülkadir, “Hâmî-i Âmidî”, İslâm Ansiklopedisi, 15, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1997, 458.
30. Kur’an-ı Kerim Meâli, haz. Halil Altuntaş-Muzaffer Şahin , Diyanet İşleri Baş- kanlığı Yayınları, Ankara 2011.
31. LEVEND, Agâh Sırrı, Türk Edebiyatı Tarihi, I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1998.
32. MACİT, Muhsin, Nedim Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara 1997.
33. MADEN, Sedat, “Türk Edebiyatında Seyahatnameler ve Gezi Yazıları”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 37, Erzurum 2008, 147-158.
34. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, 2, haz. Nuri Akbayar/yeni yazıya akt. Se- yit Ali Kahraman , Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996.
35. PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 2, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1983.
36. Muallim Nâcî, Esâmî, İstanbul 1308.
37. Seyrekzâde Mehmed Âsım, Zeyl-i Zübdetü’l-Eş’âr, haz. Ali Osman Coşkun , Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2019.
38. Silâhdârzâde Mehmed Emin, Tezkire-i Silâhdârzâde, haz. Furkan Öztürk , Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2018.
39. Şefkat-i Bağdâdî, Şefkat Tezkiresi Tezkire-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bağdâdî , haz. Filiz Kılıç , Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017.
40. Şemseddin Sâmî, Kâmûsü’l-A’lâm, 3, İstanbul 1308.
41. TANYILDIZ, Ahmet, “Nâbî Biyografisine Ek: Bir Kavramın Tashîhi Vesîle- siyle Nâbî’nin Hayatında Diyarbakır’ın Yeri”, Akademik Dil ve Edebi- yat Dergisi, 2019, 3/4, 1-21.
42. TUMAN, Mehmet Nâil, Tuhfe-i Nâilî, 1, haz. Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı , Bizim Büro Yayınları, Ankara 2001.
43. TURAN, Lokman, “Türk Edebiyatında Seyahatnameler”, Ekev Akademi Der- gisi, 1997, 1/1, 253-259.
44. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, V, Türk Tarih Kurumu Yayın- ları, İstanbul ty.
45. VARLIK, Nükhet, Akdeniz Dünyasında ve Osmanlılarda Veba 1347-1600 , çev. Hazal Yalın , Kitap Yayınevi, İstanbul 2017.
46. Yahya Kemal, Edebiyata Dair, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 2010.
47. YAZICI, Hüseyin, “Seyahatnâme”, İslâm Ansiklopedisi, 37, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2009, 9-11.
48. YILMAZ, Kadri Hüsnü, Hâmî Ahmed Diyarbekrî Divanı İnceleme-Metin, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2011.