ŞEHNÂMECİ SEYYİD LOKMÂN’IN TÛMÂR-I HÜMÂYÛN’U VE BUNDAN ÜRETİLEN DİĞER YAZMALAR

Yıl 2022, Sayı: 47, 151 - 186, 30.05.2022

İbrahim Pazan

Öz

Seyyid Lokmân b. Hüseyin, Osmanlı sarayındaki şehnâmecilik görevine II. Selim devrinde 977/1569’da başlamıştır. Asıl görevi olan şehnâme yazımını yerine getirirken aynı zamanda, Osmanlıların ortaya çıkışından itibaren geçmiş padişahlar zamanında vuku bulan olayların yazılmakta olduğu Tûmâr-ı Hümâyûn’a kaldığı yerden devam etmesi emredilmiştir. 7 yıl kadar sonra 1576’da, Tûmâr-ı Hümâyûn’un zeyli olarak yazdıklarını temize çektiği bir nüshayı Hoca Sâdeddin Efendi görerek beğenmiş ve bir nüsha da kendisi için talep etmiştir. Seyyid Lokmân tomarın nesebnâme bölümünü çıkartıp Osmanlı tarihiyle ilgili kendisinden önce yazılan bölümleri kısaltarak kendi yazdıklarıyla meydana getirdiği bu nüshaya Mücmelü’t-Tûmâr adını vermiştir. Müellif, 1583 yılında, nesebnâme bölümü de dâhil Tûmâr-ı Hümâyûn’un çok sayıda minyatürle bezenmiş kitap formundaki versiyonlarını hazırlatmış ve bu nüshaları Sultan III. Murad, Veziriazam Siyavuş Paşa ve Dârüssaâde Ağası Mehmed Ağa’ya sunmuştur. Tûmâr-ı Hümâyûn gibi Zübdetü’t-Tevârîh ismini taşıyan bu üç nüsha, sanat değeri yüksek göz alıcı minyatürleri sebebiyle, daha çok sanat tarihçilerinin dikkatini çekmiş ve bugüne kadar söz konusu yazmalar üzerine sadece bu bağlamda çalışmalar yapılmıştır. Dönemin önemli hadiselerini nerdeyse gün gün ayrıntılı bir şekilde tam bir vakayiname tarzıyla anlatan Osmanlı tarihi bölümü ise bazı çalışmalarda görülen birkaç atıf dışında gizli kalmıştır. Bu çalışmada, 26 sene süreyle sarayda görevli olması sebebiyle pek çok olaya bizzat şahitlik etmiş olan Seyyid Lokmân’ın kendi kaleminden çıkan ve Kanûnî’nin son yedi yılı ile II. Selim ve III. Murad dönemlerinin tamamını kapsayan, Osmanlı tarihinin 35 yıllık bu çok önemli bölümünün yer aldığı söz konusu altı adet yazma ayrıntılı şekilde tanıtılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Şehnâmeci Seyyid Lokmân b. Hüseyin , Osmanlı tarihi , Osmanlı kronikleri , II. Selim , III. Murad

“TUMAR-I HUMAYUN OF SHEHNAME WRITER SAYYID LUQMAN AND OTHER MANUSCRIPTS GENERATED FROM THIS

Öz

Sayyid Luqman ibn Husayn started his shehname book of sultans writing duty in the Ottoman palace in 977/1569 during the period of Selim II While he was fulfilling his main duty to write the shehname, at the same time, he was ordered to continue writing Tumar-ı Humayun scroll of the Sultan where the events that took place during the time of the previous sultans since the emergence of the Ottomans were chronicled from where it left off. After some 7 years in 1576, Hodja Sâdeddin Effendi, saw and liked a copy of what he had written as an addendum to Tumar-i Humayun, and requested a separate copy for himself. Luqman named this copy, which he created with his own writings, by removing the genealogical part of the scroll and shortening the chapters written before him, as Mucmelu'tTumar. In 1583, the writer had the book-form versions of Tumar-ı Humayun decorated with many miniatures, including the genealogy section, prepared and presented these copies to Sultan Murad III, Grand Vizier Siyavush Pasha and Aga of Darussaade Mehmed Aga. These three copies, bearing the name Zubdetu't-Tevarikh like Tumar-ı Humayun, have attracted the attention of art historians due to their striking miniatures with high artistic value and studies have been carried out on these manuscripts only in this context until today. The Ottoman history section, which chronicled the important events of the period concerned in detail almost day by day, in a full diary style, has remained hidden except for a few references seen in some works. In this study, the six copies of the manuscript concerned which chronicle a very important over 35-year period of the Ottoman history covering the last 7 years of Suleiman the Magnificent and the entire periods of Selim II and Murad III, written by Luqman in person, who had personally witnessed many events during his service in the palace for 26 years, will be introduced in detail.

Anahtar Kelimeler

Shehname writer Sayyid Luqman ibn Husayn , Ottoman history , Ottoman chronicles , Selim II , Murad III

Kaynakça

• ADALIOĞLU, Hasan Hüseyin, Muhyiddin Cemâlî’nin Tevârih-i Âl-i Osman’ı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 1990.
• AFYONCU, Erhan, “Talîkîzâde Mehmed Suphî’nin Hayatı Hakkında Notlar”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 21, İstanbul 2001, 285-306.
• ---------, “Osmanlı Müverrihlerine Dair Tevcihat Kayıtları II”, TTK Belgeler, XXVI/30, Ankara 2005, 85-193 156 belge ile birlikte .
• AHMED REFÎK, Âlimler ve Sanatkârlar, Kitâbhâne-i Hilmî, İstanbul 1924.
• AHMED TEVHÎD, “Hünernâme”, TOEM, I/2, İstanbul 1326, 103-111.
• ---------, “Hünernâme”, TOEM, VIII-XI/49-62, İstanbul 1337, 85-89.
• AKSOY, Şule, “Zübdetü't-Tevârih: Sultan III. Murad İçin Hazırlanan Bir Şehname”, P Dergisi Sanat, Kültür, Antika , 3, İstanbul 1996, 17-37.
• ÇAĞMAN, Filiz, “Şahname-i Selim Han ve Minyatürleri”, Sanat Tarihi Yıllığı V, 1972-1973 , İÜ Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Enstitüsü, İstanbul 1973, 411-442.
• ÇIĞ, Kemal, “Türk ve İslam Eserleri Müzesindeki Minyatürlü Kitapların Kataloğu”, Şarkiyat Mecmuası, III, İstanbul 1959, 51-90.
• ETTİNGHAUSEN, Richard, Turkish Miniatures from the 13th to the 18th Century, Collins/UNESCO, New York 1965.
• KARATAY, Fehmi Edhem, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Kataloğu, I, İstanbul 1961.
• KÜTÜKOĞLU, Bekir, “Şehnâmeci Lokman”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İÜ Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, İstanbul 1991, 39-48 Bu makale, III. Sanat Tarihi Araştırmaları Seminerine Haziran 1982 sunulan tebliğin metnidir .
• ---------, “Şehnâmeci Lokman”, Vekayi‘nüvis, Makaleler, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul 1994, 7-15.
• ---------,, “Lokmân b. Hüseyin”, TDVİA, Ankara 2003, XXVII, 208-209.
• MINORSKY, Vladimir, The Chester Beatty Library: A Catalogue of the Turkish Manuscripts and Miniatures, Dublin 1958.
• NECÎB ÂSIM, “Osmanlı Târihnüvisleri ve Müverrihleri: Şehnâmeciler”, TOEM, I/7, İstanbul 1327, 425-435.
• ORUÇ b. Adil, Oruç Beğ Tarihi Giriş, Metin, Kronoloji, Dizin, Tıpkıbasım , haz. Necdet Öztürk, Çamlıca Basım Yayın, İstanbul 2007.
• MEREDİTH-OWENS, Glyn Munro, Turkish Miniatures, British Museum, Londra 1963.
• ÖĞÜTMEN ÇAĞMAN , Filiz, XII. ve XVIII. Yüzyıllar Arasında Minyatür Sanatından Örnekler: Topkapı Sarayı Müzesi Minyatür Bölümü Rehberi, İstanbul 1966.
• PAZAN, İbrahim, “Şehnameci Seyyid Lokmân’ın 1559-1595 Yıllarını Kapsayan Osmanlı Tarihi”, II. International Conference on the Studies of Ottoman Empire in Three Continents, February 11-13, 2022/Istanbul-Turkey, Proceedings Book, ed. Ahmed Abdoh Tarabeik, 237-244.
• RENDA, Günsel, Üç Zübdet-üt Tevarih Yazmasının İncelenmesi, Hacettepe Üniversitesi, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara 1969.
• ---------, “Topkapı Sarayı Müzesindeki H. 1321 No.lu Silsilenamenin Minyatürleri”, Sanat Tarihi Yıllığı V, 1972-1973 , İÜ Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Enstitüsü, İstanbul 1973, 443-495.
• ---------, “Türk ve İslam Eserleri Müzesindeki Zübdet-üt Tevarih’in Minyatürleri”, Kültür Bakanlığı Sanat Dergisi, III/6, İstanbul 1977, 58-67.
• ---------, “Chester Beatty Kitaplığındaki Zübdetü’t-Tevarih ve Minyatürleri”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi, İstanbul 1991, 485-506.
• RIEU, Charles, Catalogue of Turkish Manuscripts in The British Museum, Londra 1888.
• SEYYİD LOKMÂN, Mücmelü’t-Tûmâr, Londra Birleşik Krallık Millî Kütüphanesi British Library , Or. 1135.
• ---------, Mücmelü’t-Tûmâr, İstanbul Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi, 294.
• ---------, Zübdetü’t-Tevârîh, İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi, 1973. ----------, Zübdetü’t-Tevârîh
• Silsilenâme , Topkapı Sarayı Müzesi
• Kütüphanesi, H.1321.
• ---------, Zübdetü’t-Tevârîh Tûmâr-ı Hümâyûn, Nesebnâme-i Hümâyûn , Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.3599.
• ---------, Zübdetü’t-Tevârîh, Dublin Chester Beatty Müzesi, T 414.
• ---------, Şehnâme-i Selîm Hân, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, A.3595.
• ---------, Hünernâme, II, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1524.
• STCHOUKINE, Ivan, La Peinture Turque d’Après les Manuscrits Illustrés 1re Partie: De Sulayman Ier à Osman II 1520-1622, Librairie Orientaliste Paul Geuthner, Paris 1966.
• WOODHEAD, Christine, “Şehnâmecilik”, TDVİA, İstanbul 2010, XXXVIII, 456-458.
• YETKİN, Suut Kemal, “An Illuminated Manuscript of the Zubdat-al-Tavârîh The Cream of Histories ”, Atti del Secondo Congresso Internazionale di Arte Turca, 26-29 Settembre 1963, Venezia, Napoli 1965, 277-281.