ÜSKÜDAR’DA OSMANLI MEDRESE GELENEĞİNİN TEŞEKKÜLÜ: RUM MEHMED PAŞA MEDRESESİ VE MÜDERRİSLERİ

Öz

Üsküdar nüfusunun gelişiminde şehirde kurulan vakıflar önemli bir faktördü. Vakıflar aracılığıyla yaptırılan cami, mescid, medrese, tekke ve imaretler hem şehrin fiziksel ve ekonomik gelişimini sağlıyor hem de nüfus artışını beraberinde getiriyordu. Özellikle külliye tipi yapılar, şehirlerin ekonomik ve sosyal bakımdan kalkınmasına büyük katkı sağlamışlardır. Bu bağlamda Üsküdar’ın gelişiminde Rum Mehmed Paşa tarafından yaptırılan külliye önemli bir rol oynar. İmâret-i Mehmed Paşa adıyla anılan mahallenin kurulmasına da sebep olan bu külliye Üsküdar kültür tarihinin de şekillenmesinde başlıca etkenlerden biridir. Şemsi Paşa Camii’nin üst tarafında kendi adıyla anılan mahallede yer alan külliyenin yapımına, Fâtih Sultan Mehmed döneminde kısa bir süre sadrazamlık yapan Rum Mehmed Paşa tarafından 876 1471-72 yılında başlanmış ve vefatından bir sene sonra tamamlanmıştır. Üsküdar’da Rum Mehmed Paşa Medresesi, kurulduğu 15. Yüzyılın sonlarından 18. yüzyıla kadar Üsküdar tarihi için oldukça önemli sayıda müderris istihdam etmiş bir müessese olarak kültür ve eğitim tarihinde çok önemli bir yere sahiptir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla ilk müderris atamaları 16. yüzyıl sonlarında 1580’li yıllardan itibaren başlamakta ve elimizdeki çeşitli kaynaklardan takip edebildiğimiz kadarıyla 1732 yılına kadar gelmektedir. Bu çalışmada 16. yüzyıldan 18. Yüzyılın ortalarına kadar Rum Mehmed Paşa Medrersesi’nde görev yapmış 138 müderrisin biyografileri incelenmiş, müderrislik ve kadılık şeklinde gelişen kariyer basamakları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Üsküdar, Rum Mehmed Paşa Medresesi, Müderris ve Kadıların Kariyeri

THE ESTABLISHMENT OF THE OTTOMAN MADRASA TRADITION IN ÜSKÜDAR: THE RUM MEHMED PASHA MADRASA AND ITS MUDARRISES

Öz

The foundations established in Üsküdar had an important role in the development of the city's population. Mosques, masjids, madrasas, dervish lodges, and soup kitchens built through the foundations provided both the physical and economic development of the city, which in the end led to population growth. Especially social complex structures have contributed greatly to the economic and social development of cities. In this context, the social complex built by Rum Mehmed Pasha plays an important role in the development of Üsküdar. This complex, which also led to the establishment of the neighborhood known as İmâret-i Mehmed Pasha, is one of the main factors in shaping the cultural history of Üsküdar. The construction of the complex, which is in the neighborhood named after it, above the Şemsi Pasha Mosque, was started in 876 1471-72 by Rum Mehmed Pasha, who was the grand vizier for a short time during the reign of Fatih Sultan Mehmed and was completed a year after his death. The Rum Mehmed Pasha Madrasa in Üsküdar has a very important place in the history of culture and education as an institution that employed a significant number of mudarrises for the history of Üsküdar from the late 15th century until the 18th century. As far as we can trace from the various sources we have, the first mudarris appointments began in the late 16th century starting from the 1580s and dating back to 1732. In this study, the biographies of 138 mudarrises who served in the Rum Mehmed Pasha Madrasa from the 16th century to the middle of the 18th century were examined, and their career steps developed in the form of mudarris and kadi were evaluated.

Anahtar Kelimeler

• Üsküdar, Rum Mehmed Pasha Madrasa, Career of Mudarrises and Kadis

Kaynakça

1. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Süleymaniye/Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Anadolu Kazasker Ruznamçeleri NOR : NOR27, NOR28, NOR30, NOR31, NOR32, NOR33, NOR35.
2. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Meşihat Arşivi Fonu Anadolu Kazasker Ruznamçeleri MA : MA19, MA20, MA21, MA22, MA23, MA24, MA25.
3. ATÇIL, Abdurrahman, Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Âlimler ve Sultanlar, Klasik Yayınları, İstanbul 2019.
4. AYDIN, Bilgin, GÜNALAN, Rıfat, Üsküdar Belediyesi Arşiv Belgeleri Kataloğu Üsküdar Arşivi, Üsküdar Belediyesi, İstanbul 2009.
5. BALTACI, Cahid, XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri: Teşkilat, Tarih, İrfan Matbaası, İstanbul 1976.
6. _____________, “XV.-XVI. Asırlarda Üsküdar Medreseleri” Uluslararası Üsküdar Sempozyumu V., ed. Coşkun Yılmaz, İstanbul 2008, I, 97- 102.
7. BOSTAN, M. Hanefi, “Üsküdar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi DİA , Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2012, XLII, 364-368.
8. DONUK, Suat, “Nev’îzâde Atâyî’nin Zeyl-i Şakâik’ına Göre 16. ve 17. Yüzyıllarda İstanbul Medreseleri” Osmanlı Medreseleri, Eğitim, Yönetim, Finans, Editörler: Fuat Aydın, Mahmut Cengiz, Kübra Cevherli, Yunus Kaymaz , Sultanbeyli Belediyesi, İstanbul 2019.

9. ______________, Nev’îzâde Atâyî Hadaikü’l-Hakayık Fi Tekmileti’ş-Şakayık İnceleme Metin , Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Manisa 2015.
10. ERZİNCAN, Tuğba, “Rum Mehmed Paşa Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2008, XXXV, 228-230.
11. FAROQHİ, Suraiya, “16. Yüzyıl Sonlarında Osmanlı Uleması Arasında Sosyal Hareketlilik” Osmanlı Eğitim Mirası: Klasik ve Modern Dönem Üzerine Makaleler, Ankara 2013, 164-186.
12. GÖKBİLGİN, M. Tayyip, XV.-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livası – Vakıflar, Mülkler, Mukataalar, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1952.
13. HASKAN, Mehmet Nermi, Yüzyıllar Boyunca Üsküdar III, Üsküdar Belediyesi, İstanbul 2001.
14. İNALCIK, Halil, “İstanbul” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2001, XXIII, 220-239.
15. KONYALI, İbrahim Hakkı, Âbideleri ve Kitâbeleriyle Üsküdar Tarihi, Türkiye Yeşilay Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1977, II.
16. MUSALI, Namık, “Farsça Kaynaklara Göre Üsküdar’ın Tarihi ve Coğrafyası”, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VI 6-9 Kasım 2008, İstanbul 2009, II.
17. Nev'îzâde Atâullah Efendi Atâyî, Zeyl-i Şekaik - Hadaikü’l-hakaik fi tekmileti’ş-Şekaik, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1268.
18. Nev'îzâde Atâullah Efendi Atâyî, eş-Şekaikü'n-nu'maniyye ve zeyilleri: Hadaikü'l-hakaik fi tekmileti'ş-Şekaik, Neşre Haz: Abdülkadir Özcan Çağrı Yayınları, İstanbul 1989. II.
19. Nev’îzâde Atâyî, Hada’iku’l-Haka’ik fi Tekmileti’ş-Şaka’ik: Nev’îzâde Atâyî’nin Şaka’ik zeyli = Hadaikü’l-hakaik fi tekmileti’ş-Şekaik Haz. Suat Donuk; Editör Derya Örs. Türkiye Yazma Eserler Kurumu, İstanbul 2017, II.
20. ÖZCAN, Abdülkadir, “Şeyhî Mehmed Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2010, XXXIX, 82-84.
21. ÖZGÜL, İrfan, Murat Çetin, “Üsküdar’ın Bir Osmanlı Kenti Olarak Şekillenmesinde Rum Mehmed Paşa Camiisi’nin Etkisi”, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu IX. 11-13 Kasım 2016, İstanbul 2017, III.
22. PAZARBAŞI, Erdoğan, “Vanî Mehmed Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2003, XXVIII, s.458-459.
23. REİNDL-KİEL, Hedda, “Rum Mehmed Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2008, XXXV, 226-227.
24. Şeyhî Mehmed Efendi, eş-Şekaiku'n-nu'maniyye ve zeyilleri: Vekayiü'lfudala I, Neşre haz: Abdülkadir Özcan Çağrı Yayınları, İstanbul: 1989, III, 108, 720.
25. Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyi’u’l-Fuzalâ Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli, Haz. Ramazan Ekinci, Editör: Derya Örs , Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2018, I-IV.
26. ŞÜKRÜ, Mehmed Vâmık, Evkaf-ı Ümem Tarihi, [y.y.:y.y.] 1915, IV.
27. TAŞKÖPRÜZADE, Ebü'l-Hayr İsamüddin Ahmed Efendi, eş-Şekaiku'nnu'maniyye fî ulemai'd-devleti'l-Osmaniyye, Dârü'l-Kitâbi'l-Arabi, Beyrut 1975/1395.
28. UĞUR, Ali, The Ottoman Ulema in the mid-17th Century: An Analysis of the Vakaiu'l-fuzala of Mehmed Şeyhi Ef. , Klaus Schwarz Verlag, Berlin 1986.
29. WOODHEAD, Christine, “İbrahim Mülhemi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2000, XXI, 323-324.
30. YÜKSEL, İ. Aydın, “Rum Mehmed Paşa Camii ve Türbesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, Ankara 1994, VI.