NAKÎBÜLEŞRAF MEHMED FÂİZ EFENDİ’NİN TÜRKÇE ŞİİRLERİ: Mİ‘RÂCİYYE, TEBRİKNÂME VE NAZİRELER

Yıl 2022, Sayı: 47, 813 - 868, 30.05.2022

Ömer Said Güler

Öz

Çoğunluğunu âlim şairlerin oluşturduğu Osmanlı şiir geleneği, bu özelliğini başından sonuna değin önemli temsilciler aracılığıyla sürdürmüştür. Bu geleneğe çeşitli tarz ve türlerde katkıda bulunan şahsiyetlerden biri de 18. yüzyıl İstanbulu’nun seçkin ulema ailelerinden birine mensup olan Mehmed Fâiz Efendi’dir ö. 1208/1794 . İlim, şiir, hüsn-i hat gibi farklı yönleri bulunan Fâiz Efendi; Üsküdar, Edirne, Medine ve İstanbul gibi merkezî kadılıklarda bulunmuş, ömrünün son demlerinde ise kadılık vazifesiyle birlikte nakîbüleşraf olarak da görev almıştır. Özellikle de bu son kademe, onun mevkii ve protokoldeki yerinden başka seyyidliğinin de açık bir göstergesi durumundadır. Şiirlerinde Fâiz mahlasını kullanan şairin Türkçe bir divanı olduğu tezkirelerde bildiriliyorsa da bahsedilen divan bugün elimizde değildir. Bununla birlikte İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY3710 numarada kendisine ait bir şiir mecmuası kayıtlı bulunmaktadır. Fâiz Efendi’nin bizzat kendi yazdığı şiirlerle birlikte birinci sınıf şairlere ait başka manzumeleri de içeren bu mecmua, onun şairliği ve edebî şahsiyeti hakkında bir fikir edinmeye yeterli gelecek tür ve sayıda şiire sahiptir. Mecmua içerisinde Fâiz Efendi’ye ait Türkçe şiirler; 121 beyitlik bir mi‘râciyye, padişah ve sair devlet büyüklerine hitaben cülus, bayram, doğum, tayin gibi çeşitli münasebetlerle yazılmış tebriknâmeler ile Bâkî, Şeyhülislâm Yahyâ, Nef‘î, Koca Râgıb Paşa, Salâhî, Sâlim gibi Osmanlı şiirinin büyük üstadlarına ait gazellere yazdığı nazirelerden oluşmaktadır. Bu çalışmada Fâiz Efendi’nin hâl tercümesi, edebî şahsiyeti ve adı geçen mecmuada yer alan Türkçe şiirlerine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Mehmed Fâiz Efendi , Fâiz , nakîbüleşrâf , mi‘râciyye , tebriknâme , nazire , mecmûa

TURKISH POEMS OF NAKĪBU'L-EŞRĀF MEHMED FĀ'İZ EFENDİ: Mİ'RĀJİYYE, TEBRİK-NĀME AND NAZİRES

Öz

The Ottoman poetry tradition, which was mostly composed of scholar poets, maintained this feature from the beginning to the end through important representatives. One of these personalities who contributed to this tradition in various styles and genres is Mehmed Fā'iz Efendi d. 1208/1794 , who was a member of one of the distinguished ulema families of 18th century Istanbul. Fā'iz Efendi, who had different aspects such as science, poetry, calligraphy, served as central judges such as Üsküdar, Edirne, Medīna and Istanbul, and in the last period of his life, he also served as a nakību'l-eşrāf. Especially, this last higher rank he took is a valid indicator of his sayyidism apart from his position and degree in the protocol. Although it is reported in the collection of biographies that the poet, who uses the pseudonym of Fā'iz in his poems, has a Turkish divan, the divan mentioned is not in our hands today. In addition, a poetry mecmua belonging to him is registered at Istanbul University Rare Books Library number TY3710. This mecmua, which contains poems written by Fā'iz Efendi himself, as well as other poems belonging to first-class poets, has the type and number of poems that will suffice to get an idea about his poetry and literary personality. Turkish poems belonging to Fā'iz Efendi in the mecmua; a mi'rājiyye poem about Prophet Muhammed’s ascension composing of 121 couplets, consists of tebriknāmes congratulatory poems addressed to the sultan and other statesmen for various occasions such as enthronement, feast, birth, appointment, and nazires response poems on ghazals written by the great masters of Ottoman poetry such as Bākī, Yahyā, Nef'ī, Rāgıb Pasha, Salāhī, Sālim. In this study, the biography of Fā'iz Efendi, his literary personality and his Turkish poems in the aforementioned mecmua are included.

Anahtar Kelimeler

Mehmed Fā'iz Efendi , Fā'iz , nakību'l-eşrāf , mi'rājiyye , tebrik-nāme , nazire , mecmûa

Kaynakça

• AÇAR, Bedriye Gülay, Salâhaddîn-i Uşşâkî’nin Türkçe Divanı ve İncelemesi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2012.
• Ahmed Bâdî Efendi, Riyâz-ı Belde-i Edirne: 20. Yüzyıla Kadar Osmanlı Edirne’si, haz. Niyazi Adıgüzel - Raşit Gündoğdu, C. 2/1, Trakya Üniversitesi, Edirne 2014.
• Ahmed Rıf’at, Devhatü’n-Nukabâ, haz. Hasan Yüksel - M. Fatih Köksal, Dilek Matbaası, Sivas 1998.
• AKTI, Yunus, Ahmed Nazif Efendi ve Nakibüleşraflara Dair Eseri: Riyâzu’n- Nukabâ -Tahlil ve Metin-, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019.
• Ârif Hikmet, Tezkire-i Şu‘arâ, haz. Sadık Erdem, TTK Yayınları, Ankara 2014.
• AYAZ, Kadir, “Bandırmalı Küçük Hâmid Efendi’nin Hadis İcazetleri ve Câmi‘u rivâyâti’l-fehâris ve lâmi‘u icâzâti ehli’l-fevâris Adlı Eserindeki Rivayet Birikimi”, Osmanlı’da İlm-i Hadis, ed. Zekeriya Güler v.dğr., İSAR Yayınları, İstanbul 2020, s. 387-428.
• Bağdatlı İsmâil Paşa, Hediyyetü’l-Ârifîn, 2 cilt, Milli Eğitim Bakanlığı, Ankara 1951-1955.
• Bâkî Dîvânı, haz. Sabahattin Küçük, TDK Yayınları, Ankara 2019.
• Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri, 3 cilt, Matbaa-i Âmire. İstanbul 1333.
• BUZPINAR, Ş. Tufan, “Nakîbüleşraf”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul 2006, C. 32, s. 322-324.
• ÇİÇEK, Hikmet, Vekāyiʻnüvis Sadullah Enverî Efendi ve Tarihinin II. Cildinin Metin ve Tahlili 1187–1197/1774–1783 , Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Erzurum 2018.
• EMECEN, Feridun, “Taylesanizade Abdullah”, Historians of the Ottoman Empire, https://ottomanhistorians.uchicago.edu/tr/historian/taylesaniza de-abdullah Erişim tarihi: 11.02.2022 . 2008
• ERGUN, Sadeddin Nüzhet, Türk Şairleri, 4 cilt, y.y. ts.
• Esad Mehmed Efendi ve Bağçe-i Safâ-Endûz’u, haz. Rıza Oğraş, Emirdağ Ofset, Burdur 2001.
• Fındıklılı İsmet Efendi, Tekmiletü’l-Şakâ’ik fî Hakki Ehli’l-Hakâ’ik, haz. Abdülkadir Özcan, Çağrı Yayınları, İstanbul 1989.
• Fihrisü’l-Mahtûtâti’t-Türkiyyeti’l-Osmâniyye, 4 cilt, Hey’etü’l-Mısriyyeti’l- Âmme, Kahire 1989.
• IŞIK, Ayhan, “Osmanlı Devleti’nde Nakîbü’l-Eşrâflık Müessesesi ve Meşîhat Araştırmaları Dergisi, S. 8 2014 , s. 213-285.
• Nakîbü’l-Eşrâf Defterleri”, Alevilik
• IŞIK, Ayhan, “Osmanlı Devleti’nde Nakîbü’l-Eşrâflık Müessesesi ve Trabzon Seyyidleri”, I. Uluslararası Geçmişten Günümüze Trabzon’da Dini Hayat Sempozyumu Bildiriler Kitabı, ed. Şenol Saylan - Betül Saylan, C. 2, Değişim Yayınları, İstanbul 2016, s. 975-977.
• İbn-i Nuh, Van Tarihi, haz. Zeki Tekin, Ahenk Yayınevi, Van 2003.
• İSEN, Mustafa, “Dîvân Edebiyatında Mahlasdaş Şâirler”, Tezkireden Biyografiye, Kapı Yayınları, İstanbul 2010, s. 206-219.
• İstanbul’un Uzun Dört Yılı 1785-1789 : Taylesanizâde Hâfız Abdullah Efendi Tarihi, haz. Feridun M. Emecen, Tatav Yayınları, İstanbul 2003.
• Kasâ’id-i Cülûsiyye-i Sultân Selîm Hân, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Revan Köşkü, nr. 827.
• KÖKSAL, Mehmet Fatih, “Fâ’iz / Safhî, Bıçakçılar İmamı Hafîdi Seyyid Mehmed http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/faiz-safhi-bicakcilar- imami-hafidi Erişim tarihi: 21.05.2021 . İsimler Sözlüğü, 2015
• Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, 6 cilt, haz. Nuri Akbayar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996.
• Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin, Tuhfe-i Hattâtîn, nşr. İbnülemin Mahmud Kemal, Devlet Matbaası, İstanbul 1928.
• Nef‘î Dîvânı, haz. Metin Akkuş, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, e-kitap 2018.
• ÖGE, Ali, 18. Yüzyıl Osmanlı Âlimlerinden Yusuf Efendizâde’nin Kıraat İlmindeki Yeri, Hüner Yayınevi, İstanbul 2015.
• ÖZGÜL, M. Kayahan, Osmanlı’nın Hazânında Gazel Dökümü: Modern Türk Şiirini Ararken, Hece Yayınları, Ankara 2006.
• ÖZKAN, Halit, “Yûsufefendizâde”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul 2013, C. 44, s. 41-42.
• Râmiz ve Âdâb-ı Zurefâ’sı, haz. Sadık Erdem, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ankara 1994.
• SARICIK, Murat, Osmanlı İmparatorluğu’nda Nakîbü’l-Eşrâflık Müessesesi, TTK Yayınları, Ankara 2003.
• Şeyhülislâm Yahyâ Dîvânı, haz. Hasan Kavruk, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, e-kitap ts.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı, TTK Yayınları, Ankara 1988.
• ÜZEL, Mustafa, “Hattat Mehmed Faiz Efendi”, Hattatlar Ansiklopedisi, 2015, https://hattatlarimiz.blogspot.com/2015/12/mehmed-faiz- efendi.html Erişim tarihi: 19.05.2021 .
• YORULMAZ, Hüseyin, Koca Râgıb Paşa Dîvânı, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1989.
• A r ş i v B e l g e l e r i
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi BOA , Ali Emiri Abdülhamid I AE.SABH.I , 360.25152.
• BOA, Ali Emiri Selim III AE.SSLM.III , 312.18164.1.
• BOA, Cevdet Evkaf C.EV , 520.26298.0.
• BOA, Hatt-ı Hümayun HAT , 1402.56642.
• İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi MA , Nakibüleşraf Defterleri ND , nr. 29.