OSMANLI-MACAR AHİDNAMELERİ BAĞLAMINDA OSMANLI-MACARİSTAN İLİŞKİLERİNİN GELİŞİMİ VE II. BAYEZİD DÖNEMİNE AİT TÜRKÇE MACARİSTAN AHİDNAMELERİ ÜZERİNE İNCELEMELER

Yıl 2022, Sayı: 47, 41 - 90, 30.05.2022

Büşra Aktaş Kütükçü

Öz

Osmanlılar XIV. yüzyıldan itibaren çeşitli devlet ve topluluklara vermiş oldukları ahidnamelerle hukuki, siyasi, ekonomik ve diplomatik ilişkilerin temellendirilmesini ve bir esas çerçevesine oturtulmasını sağlamışlardır. Bu bağlamda diplomatik belgeler olarak ahidnameler Osmanlı diplomasi tarihinin ve siyasal tarihinin şekillenmesinde temel belgelerdir. Bu belgeler içerisinde XV. yüzyıldan itibaren metinlerine rastladığımız Macaristan ahidnameleri XV-XVI. yüzyıl Osmanlı-Macaristan ilişkilerini anlama ve değerlendirme bakımından en temel kaynaklar olarak nitelendirilmektedir. Bu çalışmada Osmanlı ahidnamelerinin Osmanlı-Macaristan diplomatik ilişkilerindeki rolü ve diplomasi tarihi bakımından önemi sorgulanmakta ve Osmanlı diplomatik biliminin incelediği bir alan olarak ahidname formunun ortaya çıkışında bu ahidnamelerin yeri ve önemi üzerinde durulmaktadır. Ayrıca çalışmada XVI. yüzyılın başına kadar Osmanlı-Macaristan ilişkilerinin siyasal gelişimi ahidnameler bağlamında incelenmekte ve ardından Osmanlı-Macaristan diplomatik ilişkilerine dair günümüze ulaşan iki Türkçe ahidname metninin Osmanlı-Macar ilişkileri içerisindeki yeri tahlil edilmektedir. Osmanlı-Macaristan ilişkilerine dair ilk Türkçe ahidname olarak II. Bayezid dönemine ait tarihsiz bir ahidname metni günümüze ulaşmıştır. Bu metin György Hazai tarafından 1965 yılında Macarca bir makalede neşredilmesine rağmen Türkiye’de herhangi bir şekilde değerlendirilmemiş ve daha sonraki çalışmalarda –çok az istisnası olmakla birlikte– kullanılmamıştır. Sözü geçen bu metin ne yazık ki orijinal bir metin değil bir surettir. Bu çerçevede bu ahidnamenin orijinalinin düzenlenip düzenlenmediğine dair kesin bir bilgimiz yoktur. Ancak Osmanlı-Macaristan ilişkileri içerisinde çok önemli bir yeri olan bu metin ikili ilişkilerin gelişimi ve kendisinden sonra düzenlenen Türkçe ahidnamelere örneklik teşkil etmesi bakımından büyük bir öneme sahiptir. Bu özelliğine ve önemine binaen bu metnin transkripsiyonu tekrar neşredilmekte ve diplomatik ve tarihsel bakımdan incelenmektedir. Osmanlı-Macaristan diplomatik ilişkileri tarihi açısından günümüze ulaşmış olan en önemli belgelerden bir diğeri ise 1503 tarihli Macaristan ahidnamesidir. Tayyib Gökbilgin tarafından fotokopisi yayınlanarak kısa bir değerlendirmeye tâbi tutulan bu ahidname Türkçe tek orijinal Macar ahidnamesidir. 1503 tarihli ahidname bu açıdan oldukça önemli olmakla birlikte içeriği ile de Osmanlı ahidnameleri arasında ayrı bir yer tutmaktadır. Bir Osmanlı ahidnamesinin ortaya çıkış süreci ile ilgili içerdiği bilgiler son derece kıymetlidir. Ayrıca iki devlet arasında belirlenen sınırların tamamen kayda geçirildiği tek ahidname olan bu belgenin metni Latin harfleriyle ilk kez neşredilmekte ve diplomatik ve tarihsel açıdan incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Macaristan , Ahidname , Antlaşma , Diplomasi , Diplomatika

THE DEVELOPMENT OF OTTOMAN-HUNGARIAN RELATIONS IN THE CONTEXT OF OTTOMAN-HUNGARIAN AHDNAMES AND STUDIES ON TURKISH-HUNGARIAN AHDNAMES OF THE PERIOD OF BAYEZID II

Öz

Ottomans ensured that the legal, political, economic and diplomatic relations were grounded and defined the principles by means of the ahdnames that they have given to various states and communities since the XVI. century. In this context, ahdnames as diplomatic documents are the most fundamental documents in defining Ottoman diplomatic and politic history. Among these documents, Hungary ahdnames whose texts are occured from XIV. century are regarded as the most fundamental ones in terms of comprehending and analyzing Ottoman-Hungarian relations. In this study, the role of Ottoman ahdnames in Ottoman-Hungarian diplomatic relations, along with their historical significance, are brought into question. Furthermore, the role and significance of these ahdnames in forming of the ahdname as an area studied by Ottoman diplomatic science is emphasized. In addition, the political development of Ottoman-Hungarian relations until the beginning of the XVI. century is examined in the context of ahdnames and then the significance of two extant Turkish ahdname texts in Ottoman-Hungarian diplomatic relations is examined. An undated text from the Bayezid II period has existed as the first Turkish ahdname on Ottoman-Hungarian relations. Although György Hazai published this text in a Hungarian article in 1965, it was not evaluated and was not used in subsequent studies in Turkey – with very few exceptions. Unfortunately, the mentioned text is a copy, not an original one. In this context, we don’t have exact information whether the original of this ahdname had been granted. However, this text, which has a very important place within the framework of Ottoman-Hungarian relations, is extremely significant with regard to the development of bilateral relations and setting an example for Turkish ahdnames issued afterwards. Based on this characteristic and importance, this text is republished by transcription and examined diplomatically and historically. The Hungarian ahdname of 1503 is another of the most important documents has survived to the present day in the history of OttomanHungarian diplomatic relations. This ahdname which Tayyib Gökbilgin published only with its photocopy and evaluated briefly, is the only original Turkish Hungarian ahdname. Even if it has a big importance in this regard, the ahdname of 1503 holds a special place due to its content among all Ottoman ahdnames. The information it provides about the emergence process of an Ottoman ahdname is extremely valuable. Furthermore the text of this document which is the only ahdname in which the borders defined between the two states are fully recorded is being published for the first time in Latin letters and is being studied diplomatically and historically.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Hungary , Ahdname , Treaty , Diplomacy , Ottoman Diplomatics

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, E. 5861.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, E. 7675.
• HAMMER-PURGSTALL, Freiherr Joseph von, Devlet-i Osmaniye Tarihi c. II, trc. Mehmet Atâ, İstanbul 1329 1911 .
• ____________, Geschichte des Osmanischen Reiches, c. IX, Peşte 1833.
• JORGA, Nicolae, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi 2. Cilt 1451-1538 , çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2017.
• ZINKEISEN, Johann Wilhelm, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi 1 1299-1453 , çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, 2011.
• BAŞ, Göksel, “XV. Yüzyılın İkinci Yarısında Balkanlarda Osmanlı Serhad Organizasyonunun Oluşumu: Kaleler Ağı, Askeri Personel, Finansman ve Mali Külfet”, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, S. 33 Haziran 2018 , 151- 181.
• BAŞTAV, Şerif, Osmanlı Türk-Macar Tarihi Münasebetlerinde İlk Devir 1456’ya kadar , Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1991.
• DİLBAŞ, Gökhan, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlardaki İlerleyişinde Bir Dönüm Noktası: 1456 Belgrad Kuşatması”, Türk Tarihinde Balkanlar, c. II, ed. Zeynep İskefiyeli, M. Bilal Çelik ve Serkan Yazıcı, Sakarya Üniversitesi Balkan Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, Sakarya 2013, 397-430.
• EMECEN, Feridun, “Kosova Savaşları”, DİA c. 26 2002 , 221-224.
• EROĞLU, Haldun, “Osmanlı-Sırp İlişkileri 1347-1521 ”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi OTAM , c. 41 2017 , 79-106.
• FISHER, Sydney Nettleton, The Foreign Relations of Turkey 1481-1512, University Of Illinois Press, Urbana 1948.
• FODOR, Pal, The Unbearable Weight of Empire-The Ottomans in Central Europe. A Failed Attempt at Universal Monarchy 1390-1566 , Research Centre for the Humanities, Hungarian Academy of Sciences, Budapest 2016.
• ____________-David, Geza “Hungarian-Ottoman Peace Negotiations in 1512-1514”, Hungarian-Ottoman Military and Diplomatic Relations in the Age of Süleyman the Magnificent, ed. Geza David-Pal Fodor, Budapest 1994, 9-45.
• GENÇ, Nevin, II. Kosova Savaşı, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir 1993.
• GÖKBİLGİN, M. Tayyib, Avrupa’da İktidar Mücadelesi: Osmanlı-Macar İlişkileri, Kronik Kitap, İstanbul 2019.
• ____________,, “Korvin Mathias Mátyás ’ın Bayezid II.e Mektupları Tercümeleri ve 1503 909 Osmanlı-Macar Muahedesinin Türkçe Metni”, Belleten, c. XXII, S. 87 1958 , 369-390.
• GUBOĞLU, Mihail, “Osmanlılarla Romen Ülkeleri Arasındaki İlk Devir İlişkileri 1368-1456 Hakkında Belirtmeler ve Doğrultmalar”, IX. Türk Tarih Kongresi Bildiriler, c. II 1988 , 829-843.
• HAZAI, György, “A Topkapu Szeráj Múzeumának magyar vonatkozású iratai”, Levéltári Közlemények, c. 26 1955 , 286-295.
• ____________, “Urkunde des Friedensvertrags zwischen König Matthias Corvinus und dem türkischen Sultan 1488”, Beiträge zur Sprachwissenschaft,Volkskunde und Literaturforschung: Wolfgang Steinitz zum 60. Geburtstag am 28. Febr. 1965, ed. Aleksandr V. Isačenko, Wilhelm Wissmann, and H. Strobach, Berlin 1965, 141-146.
• ____________, “XV. Yüzyıl Sonlarında Macar-Türk Diplomatik İlişkileri Üzerine”, VII. Türk Tarih Kongresi Ankara: 25-29 Eylül 1970 Kongreye Sunulan Bildiriler, 2. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1973, 596-601.
• IŞIKSEL, Güneş, “Friendship and the principle of good neighbourhood between Bayezid II and Matthias Corvinus”, Matthias Corvinus und seine Zeit. Europa am Übergang vom Mittelalter zur Neuzeit, Wien 2011, 33-36.
• İNALCIK, Halil, Fatih Devri Üzerinde Tedkikler ve Vesikalar I, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014.
• ____________, “Mehmed II”, DİA, c. 28 2003 , 395-407
• ____________, “Murad II”, DİA, c. 31 2006 , 164-172.
• ____________, “Murad II”, İA, c. 8 1979 , 598-615.
• KALMAN, Benda, “Hristiyan Birliği ve XV. Asırda Osmanlı İmparatorluğuMacaristan Münasebetleri”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, S. 28-29 1975 , 83-112.
• KOŁODZİEJCZYK, Dariusz, Ottoman-Polish Diplomatic Relations 15th-18th Century : An Annotated Edition of ‘Ahdnames and Other Documents, Brill, Leiden 1999.
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., Osmanlı Belgelerinin Dili Diplomatik , Kubbealtı Neşriyat, İstanbul, 1994.
• NEUMANN, Iver B., Kristin Haugevik & Jon Harald Sande Lie, “Kinship in International Relations: Introduction and Framework”, Kinship in International Relations, ed. Kristin Haugevik & Iver B. Neumann , Routledge, London 2019, 1-20.
• NORADOUNGHIAN EFFENDİ, Gabriel, Recueil d’actes Internationaux de l’Empire Ottoman, v. I, Paris 1897.
• PALOSFALVI, Tamas, From Nicopolis to Mohacs: A History of Ottoman-Hungarian Warfare, 1389-1526, Brill, Leiden 2018.
• PANAITE, Viorel, Ottoman Law of War and Peace: The Ottoman Empire and Its Tribute Payers from the North of the Danube, Second Revised Edition , Brill, Leiden 2020.
• ____________, “Western Diplomacy, Capitulations and Ottoman Law in The Mediterranean 16th - 17th Centuries . The Diplomatic Section of The Manuscrit Turc 130 From The Bibliothèque Nationale in Paris”, Erken Klasik Dönemden XVIII. Yüzyıl Sonuna Kadar Osmanlılar ve Avrupa - Seyahat, Karşılaşma ve Etkileşim, ed. Seyfi Kenan, İSAM Yayınları, İstanbul 2010, 357- 387.
• Papp, Sándor, “The System of Autonomous Muslim and Christian Communities, Churches, and States in the Ottoman Empire”, The European Tributary States of the Ottoman Empire in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, ed. Gábor Kármán and Lovro Kunčević , Brill, Leiden 2013, 375-419.
• SCHAENDLINGER, Anton C. ve Claudia Römer , Die Schreiben Süleymans des Prächtigen an Karl V., Ferdinand I. und Maximilian II. aus dem Haus-, Hof- und Staatsarchive zu Wien- Transkriptionen und Übersetzungen, Wien 1983.
• TANSEL, Selahaddin, Sultan II. Bâyezit’in Siyasî Hayatı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2017.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, c. I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1988. Nisan 2021.