İstanbul’un Yapı Sanatkârları: NAKKAŞLAR VE SIVACILAR 1700-1838

Öz

İstanbul’da, Osmanlı Sarayının ”ehl-i hiref“ denilen sanatkârları arasındaözel bir yere sahip olan Hassa nakkaşlar ve dükkân sahibi nakkaş esnafıdışında sayıları çok daha kalabalık bir nakkaş grubu daha vardı. Bunlar,amele sınıfı içerisinde yer alıp şehirdeki mirî, dinî ve sivil yapıların sıva üstüboyalı nakışlarını gerçekleştirirlerdi. Ehl-i hiref çatısı altında yer aldıklarındandolayı Enderun Hazinedarbaşısına tâbi olan bu nakkaşların ustalık, kalfalıkve çıraklık nizamlarıyla birlikte çalışma nizamları da mevcuttu. Aynı şekildeSıvacılar da yapı sektöründe faaliyet gösteren amele sınıfının sanatkâr birtopluluğuydu. Bu mesleği icra edenler çoğunlukla gayrimüslim sıvacılardı.Müslüman sıvacıların sayısı daha az olup geneli askerî zümrelere mensuptu.1776 tarihli Sıvacı esnafı nizamı ile müslim ve gayrimüslim sıvacıların yapılardabirlikte çalışmaları yasaklanmıştı. Nakkaş ve sıvacılar, sanatlarını tekellerinealmış esnaflardı ve birbirlerinin işlerine müdahale etmezlerdi. 1826yılında Yeniçeri Ocağının kaldırılması, ocağa bağlı esnaf gruplarını etkisiz halegetirdi. Bundan istifade ile devlet, 1827 yılında nakkaş ve sıvacı esnafınınmeslekî tekellerini tamamen ortadan kaldırdı. Bu çalışma, birbirini tamamlayıcısanatlar icra eden ve sıkı ilişki içerisinde olan bu sanatkârların sarayla olanbağlarını, menşelerini, sayılarını, ücretlerini ve 18. yüzyıldan itibaren örneklerinerastlanılan meslekî eğitim ve çalışma nizamlarını incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Nakkaş, sıvacı, kalemkâr, sadekâr, meremmatcı, bostancı, İstanbul, yapı, inşaat, sanatkâr, süsleme, bezeme, tezyin.

Construction Craftsmen of Istanbul: WALL-DECORATORS AND PLASTERERS 1700-1838

Öz

Except for Ottoman Palace craftsmen hassa so called ”ehl-i hiref“ who hadspecial status in the palace and workshop owner decorators, there was another groupof decorators who had been populated more than others. This group of workers amele class as decorators used to make over-plaster decorations of state, religiousand civil buildings. These decorators, under the umbrella of ehl-i hiref and subjectedto Enderun Hazinedarbaşısı head-treasurer , had special statues and regulationsrelated to mastery and apprenticeship. Plasterers as one of craftsmen groups wereparts of workers’ amele class. Most of them were non-muslims. Minority muslimplasterers were military staff as well. According to regulations dated 1776, muslimand non-muslim plasterers were banned to work together. Wall-decorators andplasterers created monopoly in their work and did not interfere each other. Theabolition of Janissary corps in 1826 artisan groups were also passivated. Using thisopportunity Ottoman administration cancelled wall-decorators and plasterers’professional monopolies. This article aims to analyze wall-decorators and plastererswho fulfilled and related each other closely, their relations with the palace, theirorigin, wages, numbers and regulations.

Anahtar Kelimeler

• Wall-decorator, plasterer, kalemkâr, sadekâr, repairer, Palace gardener, İstanbul, construction, building, craftsman, decoration, ornaments.