AYAZ İSHAKÎ 1878-1954 VE TÜRKİYE’DE TÜRKÇÜLÜK FİKRİNİN EVRİMİ
Öz
Üretken bir yazar ve eylem adamı olarak Tatar fikir ve siyaset hayatınıyönlendiren aydınlardan olan Kazanlı Ayaz İshakî, Türkiye’ye ilk olarakMeşrutiyetin ilanından hemen sonra gelmiş ve Jön Türk çevreleriyle sıkı birilişki kurmuştur. Gerek Türkiye’de bulunduğu sırada yazdıklarıyla, gereksedışarıdan gönderdiği makalelerle Türk dilinin sadeleştirilmesi konusundayapılan tartışmalara aktif bir şekilde müdahil olmuş, Kazan Tatarlarınınmillî edebiyatı geliştirmek yolunda Osmanlı Türklerine rehberlik edebileceğiniileri sürmüştür. Tatar edebiyatındaki halkçılık akımının geliştirici etkileriniTürk kamuoyuna sunarken Osmanlı edebiyatındaki seçkinci eğilimlerieleştirmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında ise yeni bir ümit ve biraz değişik birsöylemle Türk siyasilerini ve aydınlarını yönlendirmeye çalışmıştır. Türkiye’ninTürk Dünyası için rehberlik üstlenebileceği, kültürel ilişkileri veortak noktaları geliştirilebileceği yolunda görüşler öne sürmüştür. Yeni Türkdevletinin dış Türklere ve Sovyetlerin onları ayrıştırma projelerine ilgisizkalmaması, onlara yönelik politikalar üretmesi için telkinlerde bulunmuştur.Ayrıca, Türk inkılâpları hakkındaki bazı çekincelerini, Türk kadınınınhayatında atılacak hızlı adımların doğurabileceği sakıncaları, Latin alfabesinikabulün Türk Dünyasına getirebileceği problemleri tartışmıştır. Ayaz İshakî’ninkendine has bir içtenlik, açıklık ve cesaretle yazdığı bu yazılargünümüzde de önemini korumaktadır. Onun hakkında birçok yazı yayınlanmışolmakla birlikte, Türk basınında yazdıkları incelenmemiştir. Bumakalede, onun Türk basınında yazdığı bütün yazıları taramak ve analizetmek suretiyle A. İshakî’nin sunduğu değişik perspektifler ortaya konulacaktır.
Anahtar Kelimeler
AYAZ ISHAKI 1878-1954 AND THE EVOLUTION OF PAN-TURKISM IN TURKEY
Öz
Turkic intellectuals from Russia contributed a great deal to the intellectual lifeof Turkey. Ayaz Ishaki or Gayaz Ishakiy , famous Tatar dramatist, journalistand prolific writer, was one of them. He came to İstanbul in the Young Turk era 1908-1918 and established contacts with the Young Turks. He activelyinvolved in the discussions of language reform and tried to explain the importanceof simplified Turkish in enlightening the people. He criticized the elitist tendencyof the Ottoman literature by describing it as alien to the Turkish public. Heclaimed that the Volga Tatars might be a model for the Ottoman Turks todevelop their national literature. In the early years of Turkish Republic, Ishakionce again directed his attention to the Turkish public, with new hopes and anew discourse. He tried to direct Turkish public opinion by his critical writings.He urged that Turkey should guide the Turkic World and expressed his thoughtin how to develop cultural relationship and common grounds with the ‘Turksabroad.’ He believed that Turkey should deal with the problems of the Turksabroad and develop projects against the Soviet policies to divide the Turkslinguistically and other ways. He also expressed his worries about the dangers ofrapid reforms concerning Turkish women as well as the risks of accepting Latinalphabet for the Turkic World. Although numerous articles were devoted to thelife, literary and political activities of Ayaz Ishaki, there is almost no research onhis writings and criticisms in the press of Ottoman Empire and Turkish republic.Therefore, this survey will research and analyze these writings and attempt todefine his contribution to the Turkish thought.
Anahtar Kelimeler
