GERTRUDE L. BELL’İN OSMANLI COĞRAFYASINDAKİ FAALİYETLERİ VE IRAK KRALLIĞI’NIN KURULMASINDAKİ ROLÜ

Yıl 2016, Sayı: 35, 117 - 166, 30.11.2016

Davut Hut

Öz

İngiltere’nin Ortadoğu politikasında ve Irak Krallığı’nın kurulmasında,İngiliz kadın casus Gertrude L. Bell’in rolü ve faaliyetleri oldukça önemlidir.XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, İngiltere, Fransa ve Almanya arasındabölgede yaşanan rekabet XX. yüzyılın başlarında yoğunlaşmıştır. Busüreçte, II. Abdülhamid, sömürgeci devletlerin bölgede rahat hareket etmelerinive Irak petrollerine sahip olmalarını uzun süre engellemiştir. I. Dünya Savaşısonunda İngiltere, Irak’ı ve petrol bölgelerini işgal ederek nihai hedefineulaşmıştır. Irak’ta işgal ve manda idaresi kuran ve bölgede hâkimiyetinigüçlendiren İngiltere Irak Krallığı’nı kurmuş 1921 ve Şerif Hüseyin’inoğlu Faysal’a taç giydirmiştir. İngiliz istihbaratı tarafından Ortadoğu ve Şarkdilleri alanlarında eğitilen Gertrude L. Bell, bu süreçte çok önemli bir roloynadı. Bayan Bell, savaş öncesinde de Osmanlı Arap vilayetlerine arkeolojikaraştırma, keşif ve inceleme seyahatleri yapmıştı. Bu sayede Arap coğrafyasını,aşiretlerini, dilini ve kültürünü çok iyi bilmekteydi. Nitekim sahip olduğugeniş bilgi ve tecrübeyi İngiliz işgali döneminde de kullanmıştır. Makalede,Irak’ın işgali süreci ve Bell’in bu süreçteki kilit rolü ele alınmıştır. Buçalışmanın kaynaklarını, Gertrude Bell’in kendi mektupları, anıları, İngilizve Osmanlı arşiv belgeleri ile konuyla ilgili literatür oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Arap vilayetleri , Gertrude L. Bell , İngiltere , Irak Krallığı , Kral I. Faysal

GERTRUDE L. BELL’S ACTIVITIES IN THE OTTOMAN GEOGRAPHY AND THE ROLE OF FOUNDATION OF IRAQ KINGDOM

Öz

British spy Gertrude L. Bell’s role and activities were very important on both Britishpolicies in the Middle East and establishment of Iraq Kingdom. The competition and fightfor Iraq’s oil resources between Germany, France and England, increased in the beginningof the 20th century. During this process, Sultan Abdulhamid II prevented the colonialistcountries which wanted to possess oil resources of Iraq. The British reached its mainpurpose by occupying Iraq and its oil regions by the end of the First World War. In thisprocess, the Kingdom of Iraq was founded 1921 and Faisal, son of Sharif Hussein,became the king of Iraq. Gertrude Bell who was educated on Orientalism and Orientallanguages by the British Intelligence Agency, played a very important role on thesedevelopments. Miss Bell travelled to the Ottoman Arab Provinces for many times forarcheologic research, expedition and analysis also before The First World War. Because ofthis, she was very familiar with tribes, languages and cultures of the Ottoman Arabprovinces. Thus, she also used her extensive knowledge and experience during the Britishadministration. In this paper, these developments have been discussed based on GertrudeL. Bell. The sources of the study include the letters of Gertrude Bell, her memoirs, Britishand Ottoman archive documents, related books and articles.

Anahtar Kelimeler

The Ottoman Arab Provinces , Gertrude L. Bell , The United Kingdom , King Faisal I

Kaynakça

• - Maarif Nezareti Mektûbi Kalemi MF. MKT : nr.985/41, nr.989/39.
• - Dahiliye Nezareti Mektûbi Kalemi DH. MKT : nr.2826/24, nr.2840/60, nr.2840/60, nr.2880/84, nr.2840/60.
• - Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti DH. KMS : nr.9/3.
• - Bâbıâli Evrak Odası BEO : nr.3103/232665.
• - Foreign Office FO : nr.93/110/98, nr.371/3402, nr.371/2402, nr.195/2456, nr.195/2116, nr.195/2161, nr.195/2275, nr.195/2310, nr.195/2249.
• - War Office WO : nr. 32/5843, nr. 32/5844.
• - Colonial Office CO : nr. 730/107/2.
• - Air Forces Records AIR : nr.5/369, file: 23493.
• - India Office Records IOR : Letters-Political and Secret Department, L/PS/10/462.
• - Gertrude Bell Archive, Gertrude Bell Collection, GB165-0023, MECA http://www.gerty.ncl.ac.uk/diaries.php?year=1914&month=1# .
• AKŞİN, Sina, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, I, Ankara 1998.
• ALLAWİ, Ali A., Irak Kralı I. Faysal, çev. Hakan Abacı, İstanbul 2016.
• ARBUTHNOTT, Hugh – CLARK, Terence – MUİR, Richard, British Missions Around the Gulf, 1575-2005 Iran, Iraq, Kuwait, Oman , Folkestone 2008.
• BARAM, Amatzia, “A Case of Imported Identity: The Modernizing Secular Ruling Elites of Iraq and the Concept of Mesopotamian-Inspired Territorial Nationalism, 1922-1992”, Poetics Today, XV/2 Summer 1994 , 279-319.
• BATATU, Hanna, The Old Social Classes and The Revolutionary Movements of Iraq, Princeton University Press, Princeton 1978.
• BELL, Gertrude L., Mezopotamya’da 1915-1920 Sivil Yönetimi, çev. Vedii İlmen, İstanbul 2004.
• BELL, Lady Florence ed. , The Letters of Gertrude Bell, I-II, London 1927.
• BİLGE, Mustafa L., “Faysal I”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1995, XII, 264-265.
• BÜYÜKKARA, Mehmet Ali, “Philby, Harry St. John Bridger”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2007, XXXIV, 268-269.
• CHAMBERLAİN, M. E., “Lord Cromer’s ‘Ancient and Modern Imperialism’: A Proconsular View of Empire”, Journal of British Studies, XII/1 November 1972 , 61-75.
• CHARDİN, F. W., “Iraq-Mosul: The Land of the Two Rivers”, The English Review, October 1925 , 484-493.
• COHEN, Stuart A., “The Genesis of the British Campaign in Mesopotamia, 1914”, Middle Eastern Studies, XII/1 May 1976 , 119-132.
• ÇİÇEK, M. Talha, “Erken Cumhuriyet Dönemi Ders Kitapları Çerçevesinde Türk Ulus Kimliği İnşası ve “Arap İhaneti”, Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, XXXII 2012/1 , 169-188.
• DUMAN, Sabit, “Irak: Bir Ulus Yaratma Çabaları”, Irak Dosyası II, yay. Ali Ahmetbeyoğlu, Hayrullah Cengiz, Yahya Başkan, İstanbul 2003, s.45- 70.
• EFRATİ, Noga, “Competing Narratives: Histories of the Women’s Movement in Iraq, 1910-58”, International Journal of Middle East Studies, 40/3 August 2008 , s.445-466.
• EYİCE, Semavi, “Bell, Gertrude Lowthian”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1992, V, s.422-423.
• HAMM, Geoffrey, “British Intelligence and Turkish Arabia: Strategy, Diplomacy and Empire, 1898-1918”, Toronto Üniversitesi Tarih Bölümü, yayımlanmamış doktora tezi, Toronto 2012.
• HEFFERNAN, Michael, “Geography, Cartography and Military Intelligence: The Royal Geographical Society and the First World War”, Transactions of the Institute, XXI/3 1996 , s.504-533.
• HOCAOĞLU, Mustafa Celalettin, “Gertrude Bell’in 1907 Yılı Batı Anadolu Seyahati İzmir’den Isparta’ya , Süleyman Demirel Üni. FEF Sosyal Bilimler Dergisi, XXIX Ağustos 2013 , s.55-72.
• HUT, Davut, “Bağdat Demiryolu ve Petrol Mücadelesi”, Die Bagdadbahn, ed. M. Florian Hertsch-Mutlu Er, Verlag Dr. Kovać, Hamburg 2016, s.73- 102
• _______, “İngiliz Raporlarına Göre Kerkük Türkmenleri”, Bir İnsan-ı Selîm: Prof. Dr. Azmi Özcan’a Armağan, ed: Refik Arıkan-Halim Demiryürek, İstanbul 2016, s.717-739.
• _______, “Osmanlı Arap Vilayetleri, Arabizm ve Arap Milliyetçiliği”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, -Ortadoğu Özel Sayısı- 2016 , s.105-150.
• İPÇİOĞLU, Mehmet, “Gertrude Bell’in Anılarında Konya”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, XXI 2009 , s.249-253.
• JUMAİLY, Qassam al, Irak ve Kemalizm Hareketi 1919-1923 , yay. İzzet Öztoprak, Ankara 1999.
• KASALAK, Kadir, “Manda Sistemi ve Irak ile Suriye’de Uygulanması”, Birinci Ortadoğu Semineri Elazığ, 29-31 Mayıs 2003 Bildiriler, Elazığ 2004, s.57-86.
• KAYMAZ, İhsan Ş., Musul Sorunu, Emperyalizm ve Kürtler, İstanbul 2014.
• KOLOĞLU, Orhan, Lawrence Efsanesi, İstanbul 2016.
• KRAMER, Ann, Dünya Savaşlarında Kadın Casuslar, çev. Tülin Er, İstanbul 2014.
• KURŞUN, Zekeriya, Necid ve Ahsa’da Osmanlı Hâkimiyeti-Vehhabi Hareketi ve Suud Devleti’nin Ortaya Çıkışı-, Ankara 1998.
• ________,“Osmanlı’dan Amerika’ya Tanımlanamayan Ülke: Irak”, Irak Dosyası I, yay. Ali Ahmetbeyoğlu, Hayrullah Cengiz, Yahya Başkan, İstanbul 2003, s.1-36.
• NAKASH, Yitzhak, Irak’ta Pandora’nın Kutusu Şiiler, çev. Metin Saltoğlu, Ankara 2005.
• OKUMUŞ, Ali, Osmanlı Coğrafyasında Petrol Mücadelesi: Kalust S. Gülbenkyan ve Türk Petrol Şirketi, İstanbul 2015.
• ÖKE, Mim Kemal, Musul-Kürdistan Sorunu 1918-1926, İstanbul 1995.
• PARİS, Timothy J., “British Middle East Policy-Making after the First World War: The Lawrentian and Wilsonian Schools”, The Historical Journal, 41/3 September 1998 , s.773-793.
• ROTHWELL, V. H., “Mesopotamia in British War Aims, 1914-1918”, The Historical Journal, XIII/2 June 1970 , s.273-294.
• TERZİ, Arzu Tozduman, Bağdat-Musul’da Abdülhamid’in Mirası Petrol ve Arazi, İstanbul 2014.
• TRİPP, Charles, A History of Iraq, Cambridge University Press, Cambridge 2000.
• TURAM, Emir, “Gertrude Bell”, Kutsal Topraklarda Casuslar Savaşı, İstanbul 1995, s.105-152.
• TÜRKMEN, Zekeriya, Musul Meselesi, Askeri Yönden Çözüm Arayışları 1922-1925 , Ankara 2011.
• UÇAR, Ahmet, “Ortadoğu’daki Kargaşa Kimin Eseri?”, Yedikıta, 72 Ağustos 2014 , s.25-35.
• ÜNLÜ, Rasim, “Irak Devleti’nin Kurulmasını Organize Eden Kadın: Gertrude Bell”, On Birinci Askeri Tarih Sempozyumu Bildirileri I XVIII. Yüzyıldan Günümüze Orta Doğu’daki Gelişmelerin Türkiye’nin Güvenliğine Etkileri 4-5 Nisan 2007-İstanbul , Ankara 2007, s.193-208.
• VİNOGRADOV, Amal, “The 1920 Revolt in Iraq Reconsidered: The Role of Tribes in National Politics”, International Journal of Middle East Studies, III/2 April 1972 , s.123-139.
• WAGNER, Heather Lehr, Gertrude Bell: Explorer of the Middle East, United States of America 2004.
• WALLACH, Janet, Çöl Kraliçesi, Gertrude Bell’in Olağanüstü Yaşamı, çev. Püren Özgören, İstanbul 2004.
• WAYLET, Bonyar–Jackh, Ernst, İmparatorluk Stratejileri ve Ortadoğu: Doğu’da İngiliz-Alman Rekabeti ve Balkan Savaşından Sonra Almanya, çev. Vedat Atila, İstanbul 2004.
• WİNSTONE, H.V.F., Gertrude Bell, London 1980.