TRABZONLU ŞÂKİR AHMED PAŞA ÖL. H. 1234/1819 VE DİKKATLERDEN KAÇAN BİR ESERİ: HULÂSATÜ’L-AHKÂM

Yıl 2016, Sayı: 35, 195 - 246, 30.11.2016

Mustafa Özkat

Öz

XVIII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIX. yüzyılın başlarında yaşamış Trabzonlu Şâkir AhmedPaşa, ”imamlık“tan ”vezirlik“e yükselmiş bir şair ve devlet adamıdır. Memuriyet hayatı azil veterfilerle geçmiştir. Enderûn-ı Hümâyûn’dan mezun olduktan sonra hâcegân olarak Darbhânei‘Âmire’ye atanmış, 1801’de azledilmiş, 1807’de Akdeniz Nüzul Emini olarak tekrar döndüğümemuriyet hayatında 1810 yılında vezirlik rütbesiyle Sadaret Kaymakamlığına getirilmiş,1811’de yeniden memuriyetten uzaklaştırılarak Gelibolu’ya gönderilmiştir. 1813’te AnadoluValisi olarak Kütahya’ya tayin edilen Şâkir Ahmed Paşa, 1815 yılı sonlarında da MoraValiliğine atanmıştır. Şubat 1818'de kötürüm olması üzerine görevinden affını isteyen ŞâkirAhmed Paşa, 1819 yılında İstanbul’da vefat etmiştir.Biyografik eserlerde şâirliğinden ziyâde devlet adamı olarak adından söz ettiren ŞâkirAhmed Paşa’nın elimizdeki az sayıdaki eserleri dahi onun şiire hâkim, Arapça ve Farsçayı şiiryazacak kadar iyi bilen bir şair olduğunu kanıtlar niteliktedir. Ondan miras kalan edebî eserler,divan tarzı 20 civarında şiirin yanında mesnevi tarzındaki Tertîb-i Nefîs, Ravz-ı Verd veHulâsatü’l-Ahkâm’dır.İsimlerinin ebced hesabıyla yazıldığı tarihe işaret ettiği bu mesnevilerden ilki 1797 yılındatamamladığı Tertîb-i Nefîs’tir. 489 beyitlik bu eserinde, Kur’ân-ı Kerîm’deki 114 sureyi üçerbeyitle tanıtmıştır. Surelerin adını, kaç ayetten oluştuğunu, nerede nazil olduğunu üç beyitteanlatmaya çalışmıştır.1801 yılında tamamladığı 982 beyitlik Ravz-ı Verd ise iki farklı eserden oluşmaktadır:Şerh-i Esmâ-i Hüsna ve Gazve-i Bedr. Bu eserlerden birincisinde Allah’ın 99 ismi şerh edilirken,ikincisinde de sebep ve sonuçlarıyla Bedir Savaşı ile bu savaşa katılan sahabeler konu edilmiştir.Bugüne kadar dikkatlerden kaçan son eseri Hulâsatü’l-Ahkâm ise 1807 yılında tamamlanmış,135 beyitlik bir mesnevidir. Varlığından yalnızca Bursalı Mehmed Tâhir Bey’in sözettiği bu eseri, bir ölçüde Tertîb-i Nefîs’in muhtasarı niteliğindedir. Eserde, Kur’ân-ıKerîm’deki tertip sırasına uygun olarak sureler birer beyitte nazmedilerek ayet sayıları ebcedhesabıyla aktarılmıştır. Bazı surelerin adının taşıdığı anlama ve surede verilen mesaja da işaretedilmiştir. Bu makalede, Hulâsatü’l-Ahkâm incelenerek transkripsiyonlu metni verilmiş vekayıtlı olduğu Millî Kütüphane’deki tek nüshasının dijital fotoğrafı aktarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Şâkir Ahmed Paşa , Hulâsatü’l-Ahkâm , Tertîb-i Nefîs , Ravz-ı Verd , Trabzon , mesnevi , süver-i Kur’ân

SHAKIR AHMAD PASHA FROM TRABZON D. H. 1234/1819 AND ONE OF HIS STUDIES WHICH IS UNKNOWN: HULÂSATÜ’L-AHKÂM

Öz

Shakir Ahmad Pasha from who had lived between the second part of 18th century and thebeginning of 19th century was a statesman and poet that he changed his job from imam to vizier.He spent his life with dismissals and promotions. After his graduation from the Enderun-IHumayun, he was assigned as a hacegan to Darphane-i Amire. He was dismissed fromDarphane-i Amire in 1801. He returned his job as Mediterranean Nuzul Emini in 1807 andhe became a vizier at Sadaret Kaymakamlığı in 1810. He was dismissed from his job again in1811 and he was sent to Gallipoli. In 1813, he was assigned as Anatolian governor to Kütahyaand he also assigned as Mora governor at the end of 1815. Shakir Ahmad Pasha wanted toleave his job in February 1818 because he was crippled. He passed away in İstanbul 1819.Shakir Ahmad Pasha was called as a statesman more than being a poet in biographic works.According to Shakir Ahmad Pasha’s few works also proves that he was a good expert of poetryand he fluently knew Arabic and Persian languages, so he had poems in these languages. Abouttwenty divan styled poems and masnavi styled Tertib-i Nefis, Ravza-ı Verd and Hulâsatü’l-Ahkâm are the literatural works which were left from him.His first masnavi was Tertib-I Nefis that was completed in 1797, was the first masnaviwhich written by him for giving name with a kind of system of date ebced. In this 489 coupleswork introduced Quranı Kerim’s 114 suras three couples for each parts. He tried to explain inthese three couples what are sura’s names, how many verses it has and where it comes from.Ravza-ı Verd which has 982 couples and which finished in 1801 was completed as twodifferent works: Şerh-i Esma-i Hüsna and Gazve-i Bedr. In the first of these works, Gods 99names were explained. In the second work Bedir War was mentioned with the war’s reasonsand consequences and also sahabes who joined to this war.Hulâsatü’l-Ahkâm is a masnavi which completed in 1807 with 135 couples and this workwasn’t recognized before. Bursalı Mehmed Tâhir Bey only mentioned about this work whichis shortened of Tertîb-i Nefîs. In this work, suras are explained with a couple each in a methodof Quranı Kerim. And the verses are transferred with a kind of system of date ebced. Themeanings of some suras’ names and the messages of these suras are indicated. In this article,Hulâsatü’l-Ahkâm is examined with its text in transcription alphabet. Also its only digital copywhich is in National Library transferred as a photograph.

Anahtar Kelimeler

Shakir Ahmad Pasha , Hulâsatu’l-Ahkam , Tertib-i Nefis , Ravz-ı Verd , Trabzon , mathnawi , suver-i Koran.

Kaynakça

• AKDEMİR, Mustafa Atillâ, Addü'l-Ây İlmi ve Ebu Amr ed-Dânî'nin v. 444/1052 “Kitâbu'I-Beyân fî Addi Âyi'I-Kur'ân” Adlı Eserinin Tanıtımı, YYLT., Marmara Üniversitesi SBE., Temel İslam Bilimleri Tefsir ABD., İstanbul, 1992, V+77+19 s.
• AKARYALI, M. Sami, Şâkir Ahmed Paşa / Ravz-ı Verd Edisyon Kritik ve Birinci Bölümün Günümüz Türkçesine Çevrimi , YYLT., Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ens., Türk Dili ve Edebiyatı ABD., Eski Türk Edebiyatı BD., İstanbul, 2000, XXIII+127 s.
• AKÇAY, Ali İhsan, Türk Edebiyatında Manzûm Akâidnâmeler: İnceleme Metin, YDT., Uludağ Üniversitesi SBE., İslâm Tarihi ve Sanatları ABD., Türk İslâm Edebiyatı BD., Bursa, 2011, XI+192 s.
• ALTIKULAÇ, Tayyar, “Ebû Ca‘fer el-Kârî”, TDVİA, Cilt: 10, İstanbul, 1994, s. 116.
• ____________, “Hafs b. Süleyman”, TDVİA, Cilt: 15, İstanbul, 1997, s. 118-119
• ____________, “İbn Kesîr, Ebû Ma‘bed”, TDVİA, Cilt: 20, İstanbul, 1999, s. 131-132.
• ____________, “Sehâvî, Alemüddîn”, TDVİA, Cilt: 36, İstanbul, 2009, s. 311-313.
• ARSLAN, Mehmet, “Tâlib, Seyyid Mustafa Tâlib Efendi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay& detay=3827 Madde Yazım Tarihi: 01.08.2014, Erişim Tarihi: 13.12.2015 .
• BURSALI MEHMED TÂHİR, Osmanlı Müellifleri, 2. Cild, Matbaa-i ‘Âmire, İstanbul, H. 1333/1915, 510+3 s.
• ÇETİN, Abdurrahman, “Ebû Amr ed-Dânî ve Kıraat İlmindeki Yeri”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 3, Cilt: 3, 1991, s. 13-30.
• ____________, “Dânî”, TDVİA, Cilt: 8, İstanbul, 1993, s. 459-461.
• ____________, “Şâtıbî, Kâsım b. Fîrruh”, TDVİA, Cilt: 38, İstanbul, 2010, s. 376-377.
• ÇOLLAK, Fatih, Kırâat İlminde İmâm Şâtıbî ve eş-Şâtıbiyye, YDT., Marmara Üniversitesi SBE., Tefsir-Hadis Bölümü Tefsir ABD. , İstanbul, 1999, LII+245 s.
• DEMİRCİ, Muhsin, “Ebû Abdurrahman es-Sülemî”, TDVİA, Cilt: 10, İstanbul, 1994, s. 87.
• DÜZENLİ, Mesud Bayram, Tuhfe-i Se-Zebân İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım-Sözlük Arapça-Farsça-Türkçe Manzum Lügat - Hayret Mehmed Efendi, Erguvan Yayınevi, İstanbul, Kasım 2015, 286 s.
• FATİN DÂVUD, Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr, İstihkâm Alayları Litoğrafya Destgâhı, İstanbul, H. 1271/1855, 6+460 s.
• GÜMÜŞKILIÇ, Mehmet, Moralı Bahtî’nin Menâsik-i Hacc’ı Giriş-Dil İncelemesiMetin-Sözlük-İndeks-Tıpkı Basım , Akademi Titiz Yay., İstanbul, 2013, 381 s.
• HÜSEYİN AYVANSARÂYÎ, Hadîkatü’1-Cevâmi‘, Cilt: 1, Matbaa-i ‘Âmire, İstanbul, H. Ramazan 1281/Şubat 1865, 310 s.
• İSMÂ’İL PAŞA EL-BAĞDÂDÎ, Hediyyetü’l-‘Ârifîn Esmâ’ü’l-Müellifîn ve Âsârü’lMusannifîn, Cilt: 1, İstinsah ve tashih: Muallim Kilisli Rifat Bilge - İbnülemin Mahmud Kemal İnal , MEB., İstanbul, 1951, s. 184.
• KARACA, Ali, Anadolu Islahâtı ve Ahmet Şâkir Paşa 1838-1899 , Eren Yayıncılık, İstanbul, 1993, 252 s.
• KARACA, M. Mustafa, Yahya Efendi’nin Vasiyet-nâme-i Birgili Manzûmesi Metin-İnceleme-İndeks , YDT., Adnan Menderes Üniversitesi SBE., FenEdebiyat Fak. Türk Dili ve Edebiyatı ABD., Aydın, 2008, XV+148 s.
• KARAMAN, Hayrettin, Ali Özek, İbrahim Kâfi Dönmez, Mustafa Çağrıcı, Sadrettin Gümüş, Ali Turgut, Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli, TDV Yay., Ankara, 2008, 31+609 s.
• MEHMED SÜREYYA, Sicill-i Osmânî yâhûd Tezkire-i Meşâhir-i ‘Osmâniye, Cilt: III, Matbaa-i ‘Âmire, İstanbul, H. 1311/1893-4, 621 s.
• ÖNDER, Murat, Şefkat ve Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sı, YYLT., Afyon Kocatepe Üniversitesi SBE., Türk Dili ve Edebiyatı ABD., Afyonkarahisar, 2006, IX+283 s.
• ÖZ, Yusuf, Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler, TDK Yay., Ankara, 2010, 360 s.
• SARI, Mehmet Ali, “Âsım b. Behdele”, TDVİA, Cilt: 3, İstanbul, 1991, s. 475- 476.
• SERT, Durmuş, “Şâtıbî’nin Hayatı, Kıraat İlmindeki Yeri ve Eserleri d. 538/1144 – v. 590/1194 ”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 1, Konya, 1985, s. 85-98.
• SERTOĞLU, Midhat, Osmanlı Tarih Lûgatı, 2. Baskı, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1986, 384 s.
• SİLÂHDÂR-ZÂDE MEHMED EMİN, Tezkiretü’ş-Şu‘arâ Silâhdâr-zâde Tezkiresi , Fatih Millet Ktp., Ali Emiri, Tarih, No: 795, vr. 41b -42a . ŞAKAR, Sezer Özyaşamış, Birgivî Muhammed Efendi'nin Manzum Vasiyyet-nâmesi Eleştirili Metin-Dil İncelemesi-Sözlük , YDT., Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi SBE., Türk Dili ve Edebiyatı ABD., Yeni Türk Dili BD., İstanbul, 2005, 505 s.
• ŞEMSEDDİN SAMİ, Kâmûsu’l-A‘lâm, Cilt: 4, Mihran Matbaası, İstanbul, H. 1311/1893-4, s. 2401-3200.
• TOKER, Birgül, “Şâkir Ahmed Paşa ve Tertîb-i Nefîs Mesnevisi”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı: 7, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Ens., Konya, 2000, s. 361-374.
• TUMAN, Mehmed Nâil, Tuhfe-i Nâilî, Cilt: II, Bizim Büro Yay., Ankara, 2001, s. 470.
• TÜFEKÇİOĞLU, Zekeriya, “İsmâil b. Ca‘fer el-Ensârî”, TDVİA, Cilt: 23, İstanbul, 2001, s. 90-91. Türk Ansiklopedisi, “Şakir Ahmed Paşa”, Cilt: XXX, MEB, Ankara, 1981, s. 197- 198.
• Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, “Hayret Mehmed Efendi”, Cilt: IV, Dergâh Yay., İstanbul, Şubat 1981, s. 180; “Şakir Ahmed Paşa”, Cilt: VIII, Dergâh Yay., İstanbul, Ekim 1998, s. 100.
• YAKAR, Halil İbrahim, “Hâmid, Hoca Hâmid Efendi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay& detay=4488 Madde Yazım Tarihi: 25.09.2014, Erişim Tarihi: 13.12.2015 .
• YILDIZ, Âlim, “Şakir Ahmed Paşa’nın ‘Tertîb-i Nefîs’ Mesnevisi”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: XII/2, 2008, s. 179-223.
• ____________, “Şâkir Ahmed Paşa”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://www.turkedebiyatiisimlersozlugu.com/index.php?sayfa=detay &detay=223, Madde Yazım Tarihi: 02.08.2013, Erişim Tarihi: 13.12.2015 .
• YÜKSEL, Murat, Geçmişten Günümüze Trabzon Şairleri, Cilt: 1 Osmanlı Dönemi , Yunus Dergisi Yay., Trabzon, 1993, 483 s.