XVI. ASIRDAN MENSUR ALEGORİK BİR MÜNAZARA: ZILLÎ’NİN MENÂKIB-I DİL Ü CÂN’I

Öz

XVI. asrın ilmi, irfanı ve âşıkâne şiirleri ile tanınmış şahsiyetlerinden biri olan Zıllî hakkında kaynaklarda sınırlı bilgi bulunmaktadır. Şairlik vasfıyla anılan Zıllî, çalışmamızın konusunu teşkil eden Menâkıb-ı Dil ü Cân adlı mensur bir eserin de yazarıdır. Zıllî’nin son derece samimî ve sade dilli bir nâsir olduğunu kanıtlayan Menâkıb-ı Dil ü Cân, aynı zamanda münâzara tarzında yazılmış alegorik bir metindir. Zıllî, bu eser ile Gönül’ün padişah ve Cân’ın ten kalesinin muhafızı olduğuna, insanın aşk, mahabbet, meveddet, mihr, vefa, merhamet, adalet, lutf, ihsan, bahadırlık, himmet, dikkat, gayret ve ikdam gibi vasıflara sahip olması gerektiğine; gazab, hiddet, nisbet, cehâlet, fitne, fesâd, adâvet, tama ve hırsa kapılmanın nefse uymak olup insanı birlikten yani Allah’tan uzaklaştırdığına işaret etmiştir. Bu çalışmada ilkin Zıllî hakkında kaynaklarda yer verilen bilgiler aktarılmış ve Menâkıb-ı Dil ü Cân’ın muhtevasına değinilmiştir. Ardından münâzara hakkında kısaca bilgi verildikten sonra eserin münâzara tarzında bir eser olduğu ve alegori ile ilgili belirli noktalara temas edilerek Menâkıb-ı Dil ü Cân’ın alegorik bir eser olduğu ortaya konulmuştur. Menâkıb-ı Dil ü Cân’ın nüsha tavsifi, transkripsiyonlu metninin sunulması ve eser üzerine değerlendirmeler kısmı ile çalışmamız son bulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Zıllî, Menâkıb-ı Dil ü Cân, Münâzara, Alegori

AN ALLEGORICAL DISCUSSION PROSE OF THE XVITH CENTURY: ZILLİ’S MENAKIB-I DIL Ü CAN

Öz

There is limited information about Zılli which is one of the well-known personalities with the knowledge and amatory poems in XVIth century. Zılli, who is known as a poet, is the author of a prose text called Menakıb-ı Dil ü Can which constitutes the subject of our study. Menakıb-ı Dil ü Can which proves that Zılli has an extremely sincere and simple language, is also an allegorical text written in discussion style. Zılli pointed out in this work that Gönül is the sultan, Can is the guard of the castle of body; human beings have qualities such as love, virtue, fidelity, compassion, justice, kindness, bestowal, benevolence, favour, attention, diligence and excellence; wrath, anger, defience, ignorance, sedition, mischief, hostility, greed and ambition to adhere to spirit of the unity that people are away from Allah. In this study, firstly, the information about Zılli which is given in the sources is explained and the content of Menakıb-ı Dil ü Can is mentioned. Then, after brief information about the discussion, it was revealed that the work was written in discussion style and by touching certain points about the allegory, it was revealed that Menakıb-ı Dil ü Can was an allegorical work. Our work ended with the copy of Menakıb-ı Dil ü Can, after the presentation of the transcribed text and evaluations on the work.

Anahtar Kelimeler

• Zıllî, Menâkıb-ı Dil ü Cân, Discussion, Allegory

Kaynakça

1. Abdülkerim Kuşeyrî, Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi, Haz. Süleyman Uludağ, Dergâh Yay., 6. bs. İstanbul 2012.
2. AÇIL, Berat, Klasik Türk Edebiyatında Alegori, Küre Yay., 2. bs., İstanbul 2018.
3. AKAY, Hasan, İslâmî Terimler Sözlüğü, İslam Bilgi Merkezi Yay, İstanbul 1991.
4. BENLİ, Şeyma, Klasik Türk Edebiyatında Münazara, İstanbul Üniversitesi Sos- yal Bilimler Enstitüsü, Türkiyat Araştırmaları Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 2019.
5. DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi Yay., 17. bs., Ankara 2000.
6. DURMUŞ, İsmail; Pala, İskender, “İstiare”, DİA, C. 23, İstanbul 2001, s. 315- 318.
7. Fuzûlî, Rind ile Zâhid Sıhhat ile Maraz, Çev. Hüseyin Ayan, Büyüyenay Yayın- ları, İstanbul 2012.
8. Gazzâlî, Kimyâ-yı Saâdet, Terc. A. Faruk Meyan, Bedir Yay., İstanbul 1979.

9. İbn Fûrek, El-İbâne An Turuki’l-Kâsıdîn, Tasavvuf Istılahları Eleştirmeli Metin- Çeviri , Haz. Ahmet Yıldırım, Abdülgaffar Aslan, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., İstanbul 2014.
10. İPEKTEN, Haluk vd, Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 1988.
11. KÖKSAL, M. Fatih, “Münâzara”, DİA, C. 31, İstanbul 2006, s. 580-581.
12. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli, Haz. Hayrettin Karaman vd., Türkiye Diya- net Vakfı Yay., Ankara 2015.
13. LEVEND, Agâh Sırrı, Divan Edebiyatı, Enderun Kitabevi, İstanbul 1984.
14. Muhammed b. Ali b. es-Serrâc, Tuffâhu’l-Ervâh ve Miftâhu’l-İrbâh, Ruhların Meyvesi ve Kazancın Anahtarı, Haz. Nejdet Gürkan vd., Kitap Yayı- nevi, İstanbul 2015.
15. Safer Baba, Istılâhât-ı Sofiyye Fî Vatan-ı Asliyye, Heten Keten Yay., İstanbul 1998.
16. ŞİMŞEK, Selami, Tasavvuf Edebiyatı Terimleri Sözlüğü, Lıtera Yay., İstanbul 2017.
17. TEZCAN, Nuran, “Lâmi'î’nin Gûy u Çevgân’ından İki Münazara”, Belleten, 1980-1981 , Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1983, s. 49-63.
18. ULUDAĞ, Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Kabalcı Yay., İstanbul 2001.
19. ULUDAĞ, Süleyman, “Akıl”, DİA, C. 2., İstanbul 1989, s. 246-247.
20. ÜSTÜNER, Kaplan, Tasavvuf ve Klasik Şiirimiz, Akçağ Yay., Ankara 2014.
21. YAVUZ, Yusuf Şevki, “Münâzara”, DİA, C. 31, İstanbul 2006, s. 576-577.
22. ZAVOTÇU, Gencay, Rıza Tezkiresi, İncelenme-Metin , Sahaflar Kitap Sarayı, İstanbul 2009.