Siyaset, İdeolojii ve Müzecilik: II. MEŞRUTİYET’TE EVKAF-I İSLÂMİYYE MÜZESİ

Yıl 2014, Sayı: 30, 141 - 160, 16.05.2014

Mustafa Göleç

Öz

Evkaf-ı İslâmiyye Müzesi, askeri ve arkeolojik kökenlere sahip Osmanlı-Türk müzeciliğiningelişiminde özgün bir yere sahiptir. Müzeciliğin kendi evriminden ziyade imparatorluğuniç siyasi tartışmalarının, II. Meşrutiyet döneminin politik, ideolojik ve hattapedagojik tercihlerinin bir ürünü olarak doğmuştur. Batı müzeciliğinin antik çağ ilgisinekarşı ortaya çıkan refleksin aşılması ile dönemin hâkim siyasal eğilimleri, Osmanlı Devleti’ninkendi geçmişine referans veren Türk ve İslâm eserleri koleksiyonlarını içeren birmüze tasarısını mümkün kılmıştır. Bu süreçte İslâm, politik bir meşruiyet aracı olarakgörünürlük kazanırken, ”dinsel“ nesnelerin müze gibi modern ve seküler bir sergilemepratiğine konu olması iç çelişkiler barındırmıştır. Dönemin süreli yayınlarında Evkaf-ıİslâmiyye Müzesi müzecilik açısından değil siyasi ve ideolojik değeri açısından tanıtılmışve tartışılmıştır. Müze kâh hars ve medeniyet ayrımının ortasına konumlanmış, kâhDoğu-Batı karşıtlığı ya da benzerliği tezlerinin ölçütü olmuştur. Burada vücut bulanınbizatihi Türk harsı ya da Türk ruhu olduğu savunulmuştur. Müze koleksiyonları tasviredilirken, Osmanlı Devleti ve toplumunun ait olduğu kültür dairesi vurgulanmıştır.Müzenin açılışı, açılış töreninin padişahın cülus yıldönümüne tesadüf ettirilmesi, açılıştörenine katılanların siyasi kimlikleri, katkı sağlayanlara verilen taltif ve nişanlar, açılışertesinde müze ile işbirliği halinde çalışacak kurumların özellikle de eğitim kurumlarınınaçılması üzerinde durulmaya değer bahislerdir. Savaş sırasında bile müzenin politikgündemin bir konusu olması müzeye atfedilen siyasi ve ideolojik anlamın ispatıdır. Müttefikülkelerden ya da kaybedilme tehdidi altındaki vilayetlerden müzeye getirilen eserler bunungöstergesidir. II. Meşrutiyet yıllarında önce bir tasavvur sonra bir pratik olarak Evkafıİslâmiyye Müzesi, müzecilik ve siyasal iklim münasebetlerinin çarpıcı bir örneğidir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Müzeciliği , Evkaf-ı İslâmiyye Müzesi , II. Meşrutiyet

Politics, Ideology and Museology: AWQAF-I ISLÂMÎ MUSEUM IN THE SECOND CONSTITUTIONAL ERA

Öz

Awqaf-i Islami Museum, had a distinct location in the development of the Ottoman -Turkish museums which had military and archaeological origins. It was born as a product ofthe Second Constitutional Era’s political, ideological and even pedagogic choices, from theempire 's own internal political debate rather than evolution of the museology. Overcoming thereflexes raised against the Western museums’ interest of antiquity and the dominant politicaltrends of the period, made it possible to design a museum containing a collection of Turkishand Islamic art with reference to own history of the Ottoman Empire. In this process, Islam isused as a tool of political legitimacy gained visibility. On the other hand, "religious“ objects’being subject to a modern and secular exhibition practice in a museum had internalinconsistencies. In the periodicals of the period, Awqaf-i Islami Museum has been introducedand discussed in terms of its political and ideological value, instead of museology. Museum hasbeen located sometimes in the middle of the distinction between culture and civilization andsometimes become the criteria of the contrast or similarity theses between the East and theWest. It has been argued that Turkish culture or Turkish spirit has embodied here. Indiscussing the museum collections, culture circle that Ottoman State and the society belongs isemphasized. The opening ceremony of the museum coincided with the anniversary of thesultan’s ascendancy to the throne, political identities of the participants of the openingceremony, rewards and medals given to musesum’s contributors, new institutions especially theeducational institutions to work cooperatively with the museum are among the subjects worthmentioning. Even during the war, the museum was a topic on the political agenda. This is theproof of ideological meanings attributed to the museum. The works brought to the museumfrom the allied countries or from the provinces under threat of being lost are indicative of this.First as an imagination and then as a practice, Awqaf-i -Islami Museum in the years of theSecond Constitutional Monarchy is a striking example of relations between the museology andthe political climate.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Museology , Awqaf -i Islami Museum , II. Constitutional Era