TARİHSEL TÜRK-RUS MÜCADELESİNİN ANITLAŞAN İKİ SEMBOLÜ: AYASTEFANOS VE KARS ANITLARI

Öz

Bu çalışmada, 93 Harbi’nde Osmanlı Devleti’ne karşı kazandıkları parlak zafer anısına Ruslar tarafından Ayastefanos ve Kars’a dikilen zafer anıtları ele alınmıştır. Yapım aşamasından 1. Dünya Savaşı’nda Türkler tarafından yıkılmalarına kadar geçen tarihsel süreç içerisinde söz konusu anıtların Türk-Rus ilişkileri açısından taşıdıkları sembolik değerlerin tespit edilmesine çalışılmıştır. Rus zulüm ve tahakkümünün Osmanlı toprakları üzerindeki yayılmacı emellerinin birer sembolü olarak görülen anıtların, Ruslar karşısında alınan ağır yenilginin ezici etkisi altında bulunan Osmanlılar üzerinde yarattığı travmatik etkileri belirlenerek Rusya’ya karşı duyulan tarihsel kin ve nefreti körükleyici yanları analiz edilmiştir. Söz konusu kin ve nefretin 1. Dünya Savaşı yıllarında bir toplumsal patlama şeklinde açığa çıkarak her iki Rus anıtının da yıkılmasına yol açtığı görülmüştür. Böylece dikildiklerinde Rusya’nın Osmanlı Devleti üzerinde kurduğu düşmanca baskının sembolü olarak görülen anıtların yıkıldıkları sırada 93 Harbi yenilgisinin intikamını alma umuduna motivasyon kaynağı oldukları anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ayastefanos anıtı, Kars anıtı, 93 Harbi, 1. Dünya Savaşı, Türk-Rus ilişkileri

TWO MONUMENTS OF THE HISTORICAL TURKISH-RUSSIAN STRUGGLE: SAN STEFANO AND KARS MONUMENTS

Öz

In this study, the victory monuments erected by the Russians in San Stefano and Kars in memory of their brilliant victory against the Ottoman Empire in the ’93 War are discussed. During the historical process from the construction phase to the destruction by the Turks in the First World War, the symbolic values of these monuments in terms of Turkish-Russian relations have been tried to be determined. The traumatic effects of the monuments, which are seen as symbols of the expansionist ambitions of Russian oppression and domination on the Ottoman lands, on the Ottomans, who were under the crushing effect of the heavy defeat against the Russians, were determined and the effects of inciting historical animosity and hatred against Russia were analyzed. It has been observed that the aforementioned animosity and hatred emerged as a social explosion during the First World War, leading to the demolition of both Russian monuments. Thus, it was understood that the monuments, which were seen as the symbol of the hostile oppression Russia had established on the Ottoman State when they were erected, were a source of motivation in the hope of avenging the defeat of the ’93 War when they were demolished.

Anahtar Kelimeler

• San Stefano monument, Kars monument, ‘93 War, First World War, TurkishRussian relations

Kaynakça

1. Âti, 27 Nisan 1334 1918 .
2. Sabah, 1 Teşrinisani 1330 14 Kasım 1914 ; 25 Temmuz 1330 7 Ağustos 1914 ; 31 Teşrinievvel 1330 13 Kasım 1914 .
3. Tanin, 2 Teşrinisani 1330 15 Kasım 1914 ; 31 Kânunuevvel 1330 13 Ocak 1915 .
4. Tasvir-i Efkâr, 2 Teşrinisani 1330 15 Kasım 1914 ; 3 Teşrinisani 1330 16 Kasım 1914 ; 4 Teşrinisani 1330 17 Kasım 1914 ; 7 Teşrinisani 1330 20 Kasım 1914 ; 9 Teşrinisani 1330 22 Kasım 1914 ; 27 Nisan 1334 1918 .
5. Tercüman-ı Hakikat, 21 Şaban 1295 20 Ağustos 1878 ; 29 Haziran 1313 11 Temmuz 1897 ; 5 Kânunuevvel 1314 17 Aralık 1898 ; 6 Kânunuevvel 1314 18 Aralık 1898 ; 7 Kânunuevvel 1314 19 Aralık 1898 ; 8
6. Kânunuevvel 1314 20 Aralık 1898 ; 9 Kânunuevvel 1314 21 Aralık 1898 ; 10 Kânunuevvel 1314 22 Aralık 1898 ; 11 Kânunuevvel 1314 23 Aralık 1898 .
7. Le Monietur Oriental, 12 January 1893 12 Ocak 1893 ; 13 July 1897 13 Temmuz 1897 ; 19 December 1898 19 Aralık 1898 .
8. Turan, 31 Teşrinievvel 1330 13 Kasım 1914 ; 18 Teşrinisani 1330 31 Kasım 1914 ; 22 Kânunuevvel 330 4 Ocak 1915 .

9. Türk Yurdu, Yıl 3, Cilt 7, Sayı 1 11 Kânunuevvel 1330 .
10. Donanma, Numara: 74 [26], 28 Kânunuevvel Aralık 1914.
11. L’Illustration, 56 Année, No 2914, 31 Décembre 1898 31 Aralık 1898 .
12. Sırat-ı Mustakim, Cilt 5, Adet 119 [Kânunuevvel 1326 Aralık 1910 ].
13. Ahmet Refik, Kafkas Yollarında Hatıralar ve Tahassüsler, Matbaa-i Orhaniye, İstanbul 1919.
14. ATAMAN, Bora, “Türkiye’de İlk Basın Yasakları ve Abdülhamid Sansürü”, Marmara İletişim Dergisi, Sayı 14 Ocak 2009 , s. 21-49.
15. AYDIN, Mahir, “Doksanüç Harbi”, DİA, İstanbul 1994, IX, s. 498-499.
16. BEYDİLLİ, Kemal, “Hünkâr İskelesi Anlaşması”, DİA, İstanbul 1998, XVIII, s. 488-490.
17. ÇALAPALA, Rakım, Filmlerimiz, Yerli Film Yapanlar Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1946.
18. DENKTAŞ, Ertunç, Ayastefanos Rus Anıtı 1898 -1914 , İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2011.
19. ERDEM, Ümit Baki-Murat Hanilçe, “Mıgırdıç Tokatlıyan, Tokatlıyan Otelleri, Gazinosu ve Lokantası -Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Belgelerine Göre-”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8 2019, Ek Sayı 1 , s. 1367-1390.
20. ERDOĞAN, Fahrettin, Türk Ellerinde Hatıralarım, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1998.
21. ERDOĞAN, Nezih, “Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Sinema Üzerine Yapılmış Tarih ve Tarihyazımı Çalışmalarına İlişkin Bir Literatür Değerlendirmesi 1946-2020 ”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 18, Sayı 36 2020/2 , s. 473-494
22. EVTUHOV, Catherina-Richard Stites, 1800’den İtibaren Rusya Tarihi/Halklar, Efsaneler, Olaylar, Güçler, çev. Ahmet Cevdet Aşkın, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2018.
23. GÜNDOĞDU, Hamza, “XIX. Yüzyıl Kars Yapılarına Baltık Mimari Üslubunun Yansıması”, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Sayı 18 2007 , s. 79-99.
24. Halide Edip “Halas Muharebesi”, Tanin, 28 Teşrinisani 1330 11 Aralık 1914 .
25. Hüseyin Ragıp, “Kars’taki Boynu Bükük Hilâl”, Turan, 18 Teşrinisani 1330 31 Kasım 1914 .
26. KAPICI, Özhan, “Çarlık Rusyası’nda Zafer Anıtları ve Türk İmgesi: Mimari, İdeoloji, Historiyografi Üzerine Bir Deneme”, Toplumsal Tarih, Sayı 203, Kasım 2010, s. 20-31.
27. KARABEKİR, Kâzım, Birinci Cihan Harbine Nasıl Girdik, 2. Cilt, Emre Yayınları, İstanbul 1995.
28. -------------, Birinci Cihan Harbini Nasıl İdare Ettik Sarıkamış Kars ve Ötesi , 4. Cilt, Emre Yayınları, İstanbul 1995.
29. -------------, Hayatım, Emre Yayınları, İstanbul 1995.
30. KAYA, Dilek, “Kırık Bir İlk Hikâyesi: Türk Sinemasının 100. Yılına Dair”, Sinecine, Cilt 5, Sayı 2 Güz 2014 , s. 113-120.
31. KÖK, Elif, “Rus Kaynaklarında Ayastefanos Anıtı’yla İlgili Yeni Bulgular”, TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, Sayı 14 2016 , s. 179-191.
32. Mahmud Celaleddin Paşa, Mir’at-ı Hakikat, Matbaa-i Osmaniye, Dersaadet 1326.
33. MARGULİES, Roni, “Rus Kilise Abidesinin Yıkılışı”, Toplumsal Tarih, Sayı 1 1 Ocak 1994 , s. 40-42.
34. MCMEEKİN, Sean, I. Dünya Savaşı’nda Rusya’nın Rolü, çev. Nurettin Elhüseyni, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2013.
35. Osman Nuri, Abdülhamid-i Sânî ve Devr-i Saltanatı/Hayat-ı Hususiye ve Siyasiyesi, Kitaphane-i İslâm ve Askerî, İstanbul 1327.
36. ÖZDEMİR, Orhan T.-Ali Süha Uyar, Ayastefanos’un Üç Aslanı, Parşömen Yayınları, İstanbul 2012.
37. POZNAKHİREV, V.V., Ottomanskiye voyennoplennıye v Rossii v period Russkoturetskoy voynı 1877–1878 gg., Nestor-İstorya, Sankt-Peterburg 2017.
38. SAYDAM, Barış, “Türkiye’de Sinema Tarihyazımının Gelişim Süreci“, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 18, Sayı 36 2020/2 , s. 425- 472.
39. The Russian Primary Chronicle Laurentian Text, çev. ve ed., Samuel H. CrossOlgerd P. Sherbowitz-Wetzor, The Mediaeval Academy of America, Cambridge, Massachusetts 1953.
40. TİLGEN, Nurullah, “Türk Filmciliği: Dünden Bugüne 1914-1953 ”, Yıldız, Cilt 2, Sayı 30 1953 , s. 16-17.
41. ÜNAL, Fatih, “Ruslar Tarafından 1833’de Beykoz/Selvi Burnu’na Dikilen Kaya Anıtı “Moskof Taşı Камень Московитов ”, Türkiyat Mecmuası, C. 23/Güz, 2013, 187-206.
42. YEL, Selma, Yakup Şevki Paşa ve Askerî Faaliyetleri, AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 2002.
43. Ziya Şakir, 1914-1918 Cihan Harbini Nasıl İdare Ettik?, Muallim Fuat Gücüyener Anadolu Türk Kitap Deposu, İstanbul 1944.
44. https://tr.sputniknews.com/turkiye/201702141027217708-tbmm-rusyasehitlik-anlasmasi-onaylandi, Erişim, 02.04.2021 .
45. https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d26/c034/tbm m26034069.pdf , s. 90-97, Erişim, 02.04.2021 .
46. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/03/20170308-9.htm, Erişim, 02.04.2021 .
47. https://www.youtube.com/watch?v=SQZ-fZUBdyY, Erişim 10.03.2021 .
48. https://www2.tbmm.gov.tr/d24/1/1-0776.pdf, Erişim, 02.04.2021 .